   |
|
|
PARANIN
TARİHİ-9
Kronolojik
Cetvel (Geçen sayıdan devam)
Roy Davies & Glyn Davies, 1996
Kaynak:
A History of Money from Ancient Times to the Present Day
University of Wales Press, 1996 M.S. 1931-1950 1931
: Finans ve Endüstri Üzerine Macmillan
Raporu Raporu hazırlayan komite, bankaların İngiliz ekonomisi için gereğini yapıp yapmadıkları konusundaki tartışmada bankalardan yanadır ve, diğer ülkeleri altın standardına bağlı olmadıkları için eleştirmektedir. Bununla birlikte küçük ve orta ölçekli firmaların uzun vadeli finansman eksikliklerine de değinmektedir. 1931
: Avusturya’da Creditanstalt Bank
iflası Almanya’da bir çok bankanın iflası birbirini takip etmesi, bunun sonucunda büyük miktarlarda uluslar arası para hareketi İngiltere’nin altın standardını terk etme kararı almasına neden olur. 1931
: Därmstadter ve National Bank çökerler Krizin bir sonucu olarak Alman bankaları borç vermeyi kısarlar. Bu ise işsizlikte hızlı bir artışa neden olur. 1931
: ABD ve Fransa dünya altın stoklarının %75’ini ellerinde tutmaktadırlar 1931
: İngiltere altın standardından vazgeçer Bu, klasikten Keynes ekonomisine geçişin başlangıcına işaret eder. Kanada dışındaki İngiliz Uluslar Topluluğu, İrlanda, İskandinavya, Irak, Portekiz, Tayland, ve bazı Güney Amerika ülkeleri bunu takip ederler. 1931
: Japonya altın standardını terk eder Japonya’nın Mançurya sınırında Çin’e karşı giriştiği askeri harekât yabancı kreditörleri korkutur ve altını çekmelerine yol açar. Aralık’ta altın standardı terk edilir. 1932-1941
: Japonya güçlü bir ekonomik büyüme yaşamaktadır Reflasyon ve rekabetçi devalüasyon, üretim ve ihracata uyarıcı etki yapar ve bunun sonucunda Japonya 1930’daki global ekonomik çöküntüden kendini sıyırır. Kaynaklar silahlanmaya ayrılmaktadır. 1932: Bank of England tarafından banka faizlerinin siyasi araç olması yasaklanır Bank of England, finansal krize kadar olan sürede uyguladığı faiz oranlarını çeşitlendirerek parasal sistemi kontrol altına almaya çabaladı. 1932’den sonra banka faiz oranları, II Dünya Savaşı’nın patlak vermesinin az bir süre öncesi ve sonrasının dışında 20 yıl boyunca değişmeden kaldı. 1932: Büyük Değişim, İngiltere’nin ulusal borç yükünü azaltır £ 2,000 milyon borçlanma için olan faiz oranı %5’ten %3½’ye düşürülür. Ucuzlayan para, dışarıya yatırımın önünü kesen dünya ekonomisindeki çöküş, ev edinmelerde patlamaya ve yeni endüstrilere yatırım yapılmasına yol açar. Bu durum, İngiltere’nin ekonomik çöküntüden göreceli olarak daha erken kurtulmasına yardımcı olur. 1932: Ottawa Anlaşması Bu anlaşma, herhangi bir yerde yapılan ticari anlaşmalar için daha sağlam bir temel oluşturur. Aynı zamanda, para sistemi sterlin olan ülkeler gurubuna katılımın cazibesini de artırır. 1932: Başkan Hoover (1) Maliye Kurumunu yeniden yapılandırır Amaç, ABD finansal kurumları için acil finansman sağlamak ve tarım, ticaret ve endüstriye yardımcı olmaktır. 1932: ABD’de Federal Home Loan Bank tesis edilmesi İskân finansmanı için bu ev kredisi veren bankalardan 11 adet kurulur. 1933-1938:
İngiltere’de iskân patlaması Yapılaşmanın çoğu, yeni ve gelecek vadeden endüstrilerin tesis edildiği Orta İngiltere, Londra ve Güneydoğu İngiltere gibi yerlerde oluşmaktadır. 1933:
Adolf Hitler (2) Almanya Başbakanı
olur Çok büyük oranlardaki işsizlik nedeniyle ortaya çıkan karmaşada Hitler, Başbakan olarak atanır. Bundan sonra Almanya’nın finansal sistemi ve ekonomisi yeniden silahlanmaya yönelir. 1933:
Roosevelt (3), ABD Başkanı olur ve “New
Deal” (4) programını uygular. Roosevelt’in ilk işi, ABD’deki bütün bankaları kapatan bir ulusal banka tatilinin uygulanması olur. Bir hafta sonra Merkez Bankaları yeniden açılır, ve sonra eğer müfettişler ödeme güçleri olduğuna dair rapor vermişlerse diğer bankaların da tekrar açılmalarına izin verilir. Finansal sisteme olan güvenin yenilenmesi, endüstri ve tarıma destek verecek olan “New Deal” için gerekli olan ilk adımdır. 1933:
US Home Owners Loan Corporation
kurulur Önceki yıl tesis edilen Federal Home Loans Bank’lar gibi bu kurum da inşaat endüstrisi üzerinde uyarıcı etki yaparak depresyonla mücadeleyi amaçlamaktadır. 1933:
US Agricultural Adjustment Act (ABD
Tarımsal Düzenleme Yasası) Mevcut finansal kurumlara büyük kaynaklar aktarılır ve bunların çabaları Farm Credit Association (Çiftçi Kredi Kurumu) tarafından koordine edilir. Yasaya yapılan Thomas Amendment (Thomas Düzenlemesi) eklentisi ile banknot dolaşımının arttırılmasına, doların altın değerinin azaltılmasına, ve resmi gümüş alımlarının desteklenmesine ve subvanse edilmesine olanak tanınır. 1933:
US Federal Deposit Insurance Corporation
(ABD Mevduat Sigortası Kurumu) kurulur Tüm bankalardan alınan küçük primlerle bir fon oluşturulur ve mevduatlar garanti altına alınır. 1933:
National Bank of Nigeria kurulur Bu banka, Nijerya’da 1945’den önce kurulmuş 3 yerli bankadan biridir. Diğer ikisi kısa bir süre sonra çöker. 1934:
US Gold Reserve Act (ABD Altın
Rezervi Yasası) Altının resmi fiyatı, ons başına 20.67 dolardan 35 dolara çıkartılır, doların esaslı bir şekilde devalüe edilmesine ve altının dahili dolaşımına son verilir. 1934:
US Siver Purchase Act (ABD Gümüş Alım
Yasası) Yasa, hükümeti büyük miktarlarda gümüş almaya zorlar. Bu ise dünya piyasalarında gümüşün değer kazanmasına neden olur. Öyle ki, Çin gümüş para standardını terk etmeye zorlanır ve bir çok ülke gümüş para sistemlerine son verir. Böylece, uzun vadede bu yasa, destekçilerinin amacının aksine gümüşe olan talebi azaltır. 1934:
Alman Bankacılık Yasası Bu yasa ile, bankalara lisans verme yetkisi olan ulusal Bankacılık Denetim Kurulu oluşturulur. 1935-1970
civarı: İngiltere’de, sürekli ve ılımlı devalüasyon Fiyatların genel seviyesi her yıl ılımlı bir şekilde artmaktadır. 1935:
US Banking Act (ABD Bankacılık Yasası) 1935:
Reserve Bank of India işlemlere başlar Hindistan’ın merkez bankası, Bank of England’ı model olarak almıştır. 1935
civarı: Cowrie (5), Nijerya’da halâ
para olarak kullanılmaktadır Kırsal alan panayırlarındaki kullanımı II Dünya Savaşı sonrasında hızla azalır. 1936:
Fransa, altın standardını terk eder Fransız hükümetinin güçlü frank politikası rekabetçi devalüasyon tarafından baltalanır. Altın standardının terk edilmesinin ardından Fransa, II. Dünya Savaşı’na kadar para sistemi frank olan ülkelerin merkezi olmayı sürdürür. 1936:
İngiltere, Fransa ve ABD arasında, kur oranları üzerine Üçlü Anlaşma Anlaşmanın amacı kur oranlarını sabit tutmaktır. II. Dünya Savaşı’nın sonuçlarından biri olarak daha sonra dağılır. 1938:
US Federal National Mortgage Assocation
(ABD Ulusal İpotek Kurumu) kurulur Fanny Mae olarak bilinen bu kurum, iskân için finansmanı artırır. 1938
civarı: Afrika’nın bazı bölgelerinde sığırlar halâ para olarak kullanılmaktadır. Parasal değerlerinin olması yüzünden sıska sığırlar bile oldukça değerlidirler. Para deposu olarak sığırlara olan bağlılıktan kaynaklanan aşırı otlatma geleneği 1980’li yıllara kadar bir çevre sorunu olarak devam eder. 1939-1945:
II Dünya Savaşı İngiliz hükümeti, daha düşük faiz oranları ile I Dünya Savaşında ve diğer savaşlarda olduğundan daha çok miktarlarda borçlanırken Keynesci politikalar başarıyla tecrübe edilir. Özellikle de İngiliz Uluslar Topluluğu bünyesindeki fakir ülkeler için kredi veren en büyük ülke konumundan, en çok borçlanan ülke konumuna geçer. ABD’nin ulusal borçları, 1930’daki 16 milyar dolarlık rakamdan 1946’da 269 milyar dolara ulaşır, ancak bu borçlanma çok düşük faizlerle yapılır. Bir çok Avrupa ülkesinin ekonomileri harap bir vaziyette iken, ABD’nin Gayri Safi Milli Hasılası sağlam bir şekilde artmaya devam etmektedir. Vergi gelirleri ve işgal edilen ülkelerden aktarılan kaynaklar, fiyatların da mecburi olarak dondurulması ile birlikte, Alman otoritelerine savaşın hemen hemen sonlarına kadar enflasyonu bastırma olanağı tanır. Japonya’da; Zaibatsu’nun (6) finansal, idari ve endüstriyel güçleri, askeri mekanizmanın ekonomik kalbi olarak biçimlenirken daha da sağlamlaştırılır. 1944-1971:
Bretton Woods Anlaşması ABD’nin New Hampshire eyaletindeki Bretton Woods’da imzalanan anlaşma; değiştirilebilir dövizler sistemini, sabit kur oranlarını, ve serbest ticareti öngörmektedir. IMF (International Money Fund = Uluslar arası Para Fonu) ve IBRD (International Bank for Reconstruction and Develeopment = Uluslar arası Yeniden Yapılanma ve Kalkınma Bankası) gibi yeni finansal kurumlar tesis edilmelidir. ITO (International Trade Organization = Dünya Ticaret Örgütü) kurulmasına dair planlar, ABD Kongresince onaylanmadığı için başarısız olur. Fakat GATT (General Agreement on Tariffs and Trade = Gümrük Tarifeleri ve Ticaret Genel Anlaşması) için bir yol açılır. 1944-1960:
Fransa’da sürekli enflasyon 1944’deki Özgürlüğün ardından ekonomik kontroller adım adım kaldırılır. Önceden bastırılmış olan enflasyon yeniden ortaya çıkar. 1944-1946:
Macaristan dünyanın en kötü hiper enflasyonunu yaşar Macaristan’da parasal sistem kendi kendini harap etmiş, banknotlar 27 haneli rakamlara ulaşmıştır. 1945-1955:
Nijerya’da bankacılık patlaması ve çöküş 1945-1948 yılları arasında 145 banka kayıtlıdır. Bunu takip eden dört yıl içinde yaklaşık aynı sayıda banka vardır. Ancak bu büyüme belli bir disiplin altına alınamaz ve tecrübesizlik, yetersizlik, akraba kayırma ve sistemde meydana gelen çürüme gibi nedenlerden dolayı 1955 yılında üç yerli bankanın dışında kalan diğer bankalar çökerler. 1945-1948:
Almanya’da hiperenflasyon II Dünya savaşının harap etmesi yüzünden Almanya, kuruluşundan bu yana ikinci kez hiper enflasyon yaşamaktadır. Resmi marketlerde alışveriş karneleri ve permiler paradan daha kıymetlidir. Diğer yandan, sigara, sabun, konserve et ve çikolata gibi maddeler karaborsada para işlemi görmektedir. 1945-1948:
Tekelcilik karşıtı ve merkezi yetkinin dağıtılmasına ilişkin yasalar
Japon bankalarını etkiler Amerikan işgal kuvvetleri, Zaibatsu’nun (6) gücünü onun bankacılık faaliyetlerini endüstriyel zeminlerinden ayırıp kırmak için gerekli olan yasaları zorla geçirtir. Yokohama Specie Bank gibi bazı özel bankaları da zorla kapatırlar, ve bankacılığın ticari bankacılık ve yatırım bankacılığı şeklinde ikiye ayrılması konusunda ısrarcı bir tutum takınırlar. 1945:
Bank of France ve dört mevduat bankası
devletleştirilir Fransa’da bunun yanında, mevduat bankacılığı ve yatırım bankacılığı arasında sağlam bir ayrım uygulanır. 1946:
US Employment Act (ABD İsdihdam Yasası) Bu yasa, Keynesci felsefenin gücünün bir neticesidir. 1947:
Marshall Planı veya Avrupa Kalkınma Programı General Marshall (7), savaşın harap ettiği Avrupa’yı yeniden yapılandırmaya yardımcı olması için büyük bir program teklif eder. Program takip eden yıl içinde devam eder. Daha sonra Almanya’da yardım alanlar arasına katılır. 1947:
IMF, IBRD ve GATT çalışmalarına başlarlar IMF (International Money Fund = Uluslar arası Para Fonu) ve IBRD (International Bank for Reconstruction and Develeopment = Uluslar arası Yeniden Yapılanma ve Kalkınma Bankası) gibi Bretton Woods Anlaşmasının gereği olan yeni finansal kurumlar faaliyetlerine başlarlar. Yine, Anlaşma’nın gereği olarak kurulan GATT (General Agreement on Tariffs and Trade = Gümrük Tarifeleri ve Ticaret Genel Anlaşması) ilk toplantısını yapar. 1948: Organization for European Economic Coorporation (Avrupa Ekonomik İşbirliği Örgütü) kurulur İlk hedefi Marshall yardımlarını etkin bir şekilde dağıtmaktır. Aynı zamanda, mevcut ikili ödeme sistemini çoklu takas sistemine doğru genişletir. 1948:
Almanya’da Reichsbank yerini özerk Landesbank’a
bırakır Her eyaletin kendi merkez bankası vardır. Bunların faaliyetleri, Frankfurt’taki Bank Deutscher Länder tarafından koordine edilmektedir. 1948:
Almanya’da Reichmark, Deutschemark
ile değiştirilir Fiyatların ve ücretlerin dondurulması, ve karne sisteminin önemli bir kısmı kaldırılır. Bu reformlar batı Almanya ekonomik mucizesinin temeli olacaktır. 1948:
Reserve Bank of India devletleştirilir 1947’deki bağımsızlığın ardından, Hindistan bankacılık sistemi Hint çevrelerine uyum sağlayabilmesi için yeniden düzenlenir. 1948:
Hindistan’da Endüstriyel Finansman
Kurumu tesis edilir Bu kurumun amacı, normal bankacılık sisteminden yararlanamayan sanayicilere orta ve uzun vadeli finansman sağlamaktır. 1949:
İngiltere devalüasyona gider İngiltere yaklaşık %30 civarında bir devalüasyon yaparak poundun dolar karşısındaki değerini 4.30 dan 2.80’e çeker. Bu, uluslar arası kur oranlarının yeniden düzenlenmesine yol açar. Diğer ülkelerin çoğu paralarını dolar karşısında devalüe etmeye başlamışlardır. İngiltere’nin bu tutumu diğer İngiliz Uluslar Topluluğu ülkelerince elde tutulan sterlin yatırımlarının değerini azaltır ve mevcut kolonilerdeki finansal ve politik bağımsızlık hareketleri üzerinde uyarıcı etki yapar. 1949:
İngiltere’nin batı Afrika kolonilerinde Manilla’lar
(8) sirkülasyondan çekilir United African Company, II Dünya Savaşının sona ermesinden sonra da manilla’lar ile ticaret yapmayı gerekli görmüş, ancak büyük mücadelelerden sonra, 1949 yılında resmen kaldırılmıştır. 1949:
Japonya’da ekonomik reformlar ABD, savaş tazminatı koparmaktan vazgeçer. Bunun yerine, tıpkı Avrupa’ya uygulanan Marshall planındaki gibi Japonya’ya yardım eder. Aynı zamanda, karne sistemi de kaldırılır. Bunların sonucu olarak fırlamakta olan enflasyon kontrol altına alınır, bütçede denge sağlanır. 1 yen = 360 dolar olarak sabitlenir. Dipnotlar: (1) Herbert Clark Hoover (1874-1964): 1929-1933 yılları arasında ABD 31. başkanı, maden mühendisi. (2) Adolf Hitler (1889-1945): Alman Nasyonal Sosyalist Partisi lideri. 1934-45 yılları arasında başbakanlık yaptı. II Dünya Savaşı sırasında Alman silahlı kuvvetleri başkomutanı, Führer. (3) Franklin Delano Roosevelt (1882-1945): 1933-1945 yılları arasında ABD 32. başkanı. (4) New Deal: Roosevelt tarafından başlatılan toplumsal ve ekonomik reform programı. (5) Cowrie: Afrika ve Güney Asya’da para olarak kullanılmış bir tür deniz salyangozu kabuğu. (6) Zaibatsu: Japonya’nın en büyük finansal ve endüstriyel kombinalarından biri. (7) George Catlett Marshall (1880-1959): ABD’li devlet adamı, general. Kendi adı ile anılan Avrupa Kalkınma Planı’nı hazırladı ve 1953’de Nobel Barış Ödülü aldı. (8) Manilla: Genellikle bakır ya da pirinçten yapılan, para olarak kullanılan, ancak süs eşyası olarak da (takı) taşınabilen halhal, bilezik ya da gerdanlığın ön kısmı.
|
