   |
|
|
KÖR INANÇJohn R. Engen / Serbest Yazar – Minneapolis Kredi puantaji borç verme islemlerinde devrim yapti, ancak elestirmenler kurumlarin bu teknolojiyi sinirlarinin ötesine tasimasindan endise duyuyorlar. Kredi puantaji borçlanma yollarini öylesine bir sekillendirdi ki, bu 40 yil önce hayal edilemez bir seydi. Ondan önce, borçlarin çogu tamami genis dozda insani garantilerle 3C esasina göre yapilandiriliyordu: character, collateral ve capacity (karakter, teminat ve kapasite). Günümüzde, istatistiksel modeller son karari veriyorlar. Bu; kredi kartlarinin çogu, otomobil, ev ipotegi, ev sermayesi ve küçük is borçlari için geçerlidir. Borç verenler degiskenlere baglanir ve isi bilgisayarlarinin yapmasina terk ederler. Bu devrimin faydalari inkâr edilemez. Kredi puantaji, eski usul hükme dayali garanti ile kiyaslandiginda borç verenlerin daha çabuk, daha kesin ve daha tutarli bir sekilde karar vermelerinde yardimci olur. Borçlanmaya dayali menkul kiymetler piyasasina esasli bir destek verir, bunun da ötesinde, yatirimcilari borç havuzlari için objektif ölçümlerle donatir. Ancak, bu teknoloji kontrolden çikiyor mu? Kredi puantajinin etrafinda dönüp dolasan ve tartismanin da dönüm noktasi olan budur. Özenli çalisan ve uzman olan bir kadronun kararini gerektiren, aslinda ihtimalleri oynamaya dayali bir sistem olan eski modadan toplu halde uzaklasmayi inkâr eden yok. Birçok nicel modeli ile birlikte, kredi puantaji sadece sinirlandirmalari tam olarak anlasildiginda faydalidir. Bazi uzmanlar, bankacilarin borç verme kararlari almalarindaki bu "kara kutu" yaklasimina asiri derecede bagli olmalarindan ve sistemi dogal yeteneklerinin ötesine tasimalarindan endise ediyorlar. Örnegin, "yüksek gelirliler piyasasini" büyük borçlanmalara itmek egilimi vardir. Ancak, büyük kurum kredileri gibi alanlarda, ne degerlendirmelerin dayali oldugu verilerin çesnilendirilmesi ne de tecrübe böyle bir güveni hakli çikarmaz. Diger bir endise de, güçlü on yillik bir ekonomik büyümeye bagli olan, belki de durgun ekonomi kosullarinda ödünç alanin performansini tahmin etmek için kötü hazirlanmis olan günümüzün degerlendirme modelleridir. Internetin kesfedilmesi bu sorunun ciddiyetini artiriyor. Web'in hizi, borç verenlerin portföy büyütme ve maliyetleri kontrol etme arzusu ile birlestiginde, bankalarin puantaji kullanmasini hizlandiriyor. New York'daki Moody's Investor Service'de baskan yardimcisi ve üst düzey analist olan David Zhai, "Gerçek tehlikenin yattigi yer burasidir," diyor. "Borç verenlerde, giderek artan bir sekilde garantiye alma niteligini hiza, hacme ve maliyet indirimlerine feda etme egilimi vardir." Borç niteligi üzerindeki etkiler belirsiz kalirken, hizlanmanin belirtileri kristal safligindadir. Örnegin Mayista, Fair, Isaac and Co. Inc, kredi puantajinin firmanin kendi sunucusu üzerinde depolanmis olan modellerine ve verilerine dayanan internet teslimatlarini sunmaya basladi. Yeni kurulum, San Rafael/California merkezli bu firmaya teknolojiyi daha çabuk güncellestirme olanagi veriyor, ve yazilimlarini güncellestirmeleri ve bireysel sunucu kapasitelerini genisletmeleri konularinda bankalar üzerindeki baskilari yatistiriyor. Bu arada, baslica üç kredi bürosu (Equifax Inc, Experian Information Solutions Inc ve Trans Union LLC), kendi puantaj modellerinin daha iyi ve daha hizli olduklarini reklam ediyorlar. Küçük isyerlerinin borçlanmalari için puan karti (scorecard) pazarlayan Baker Hill Corp, Carmel ve Indiana gibi bir çok küçük satici da komün bankalarini hedefliyorlar. Bu telas ve otomasyon arasinda, banka yöneticileri için mücadele edilmesi gereken sey uygun bir dengeyi yakalamaktir – kurumlarini olasi bir kötü gidise fazlaca maruz birakmadan puantajin engin yararlarini elde etmek. Uygun bir sekilde kullanildiginda, kredi puantaji borç vermede büyümeyi artirir ve ödenmeyen borçlari en aza indirir. Bankacilar tarafindan kullanilan puan kartlarinin büyük çogunlugu genel niteliklidir ve sadece saticiya yönelik bilgi üzerine yapilandirilir. Üst düzey yöneticiler, kurumlarinin kredi puantajini nasil kullanacagina dair en azindan basit bir kavrayis kazanmalari konusunda iyi bilgilendirilirler. Ve, bunlar satici araçlarina körü körüne inanmaya engel olmalidirlar, bunun anlami, bu kullanimi yeniden gözden geçirmek için üçüncü tarafi getiriyor olsa bile. Office Of the Comptroller of the Currency (OCC)'nin risk analisti direktörü Jeffrey Brown, "banka yöneticileri ‘Biz bu modelleri itibarli saticilardan aliyoruz, piyasa testlerini geçmis olduklari için bir sorun olmaz' demek egilimindedirler," diyor. "Ancak, kredi puantaji modelleri güçlü araçlardir. Sizi kolayca tehlikeye atabilirler. Güvendiginiz herhangi bir kimse, bunlarin nasil kullanildiklarini gözlüyor olabilir." Uzmanlarin söyledigine göre, gerçekten de etkin olmak için, kredi puantaji modelleri isyeri stratejisinin ayrilmaz bir parçasi olarak iç kontrol mekanizmalarinin tümüyle uyum içinde çalismak zorundadir. Modeller, bunlarin gücünü ve sinirlarini bilen elemanlar tarafindan sürekli olarak degerlendirilmeli ve belgelenmelidirler. Kredi Kaydi Degerlendirmesinin Yükselisi Kredi puantajinin baslangici, William Fair ve Earl Isaac'in tüketici kredilerine bilgisayar destekli istatistik metodolojisi uygulamasi için kendi adlarini tasiyan firmalarinin (Fair, Isaac and Co., Inc.) kuruldugu zaman olan 1956'ya kadar uzanir. Baslangiçtaki süphecilikle beraber, kredi puantaji borç verenlerin risk degerlendirme tarzini degistirdi, ve kredi kartlarini ve diger güvensiz borç verme biçimlerini hizlandirdi. Borç verenler geçen yil, hiper-rekabetçi kredi karti alaninin yaklasik yarisinda 10 milyar kredi puantaji kullandilar. Kredi puanlari tüketici borçlandirma islemleri üzerinde artik öylesine etkili ki, bunlardan biri her bir uygulama için bir yöntem olarak seçilip ayrildi. Fair, Isaac and Co., Inc., geçtigimiz yilda bir milyar kredi puantajinin ipoteklere dogrudan uygulanmis oldugunu tahmin ediyor. Bilgiler, olasi borç almak isteyenlerin kredibilitesini degerlendirmede kullanildi. Bankalarin çogu bunu, riske uygun bir faiz orani teklif etmede önemli sayiyorlar – riske dayali fiyatlandirma diye adlandiriliyor. Bank One Corp'da tüketici kredileri sefi Dan Ray, "Endüstri puan tutmadan ne yapardi, hayal edemiyorum," diyor. Kendisinin borç verme birimi, üç milyon kredi kaydi ile yillik 24 milyar dolar borçlandirma yapiyor. Onun ifadesine göre, bilgiler olmadan bunu yapmak "dramatik bir sok" olurdu. Son yillarda, puantaj küçük isyerlerine borç vermenin ayrilmaz bir parçasi oldu. Teori söyle ki, küçük isyeri sahiplerinin kisisel puanlari, bu kisinin firmasinin borcu nasil geriye ödeyeceginin iyi bir belirleyicisidir. Clevaland merkezli KeyCorp'un küçük isyerleri hizmetleri birimi, küçük isyerleri için borçlandirmalari baslatirken Fair, Isaac and Co., Inc.'in puan kartlarini iki yildir kullanmaktadir. Bu birim, her hafta 4,000 borçlanma, veya 100,000 dolarin altindaki kredilerin %65'i için, insan araciligi olmaksizin "otomatik kararlar" almaktadir. Bu borç vermelerin çogu 10 dakikadan daha az bir zamanda sadece 19 dolara onaylaniyorlar – bankalarin agirlikli olarak pazarladigi tesvik edici bir ödül. Bu, KeyCorp'un araciligini yüklenenleri, tüm dikkatlerini daha karmasik kredilere vermede özgür kiliyor. Belki de hepsinden daha iyisi bu modeller, büyüyen bir portföy üzerinde geri dönmeyen kredilerin tahmin edilmesine yardimci olmada mükemmel çalisiyor görünüyorlar. KeyCorp'un baskan yardimcisi olan ve küçük isyerleri birimini yöneten Michael Buttler, firmanin otomatiklesmis borçlandirmalarinin üst sinirini yakinda 150,000 dolara yükseltecegini söylüyor, "Kredi puantaji tutma bizim isyerimize muazzam bir yükselme sagladi". Bir borç veren, üç büyük raporlama ajansinin birinden bir kredi raporu aldiginda, bir Fair, Isaac puani yaratmak için tipik olarak bilgiyi kullaniyor. Bu bürolarin islenmemis verileri – ödeme tarihçesi, ödenmemis borç ve en son kredi sorgulamalari – 300 ile 800 arasinda derecelendirilen bir puan yaratmak için bir Fair, Isaac algoritmasi çalistiriyor. Bu puanin yüksek çikmasi, olasi ödünç talebinde bulunanin kredibilitesinin yüksek olmasi seklinde düsünülebilir. Bu puanlarin yaklasik %85'i 600 ila 800 arasinda bir degerlendirmeye düsüyor. Sayisiz satici-tasarimli puan tutma algoritmalari kullanimdadir, ve büyük bankalarin çogu tescilli puan kartlarinin liberal kullanimindan yararlaniyorlar. Borcun geri ödenmesi olasiliginin, borçlanma basvurusu yapanin kredi profilinin diger milyonlarca kisi ile karsilastirilmasinin yapilmasi ile güvenli bir sekilde önceden tahmin edilebiliyor olmasi, artik endüstrinin temel ilkesi olarak kabul ediliyor. Gerçekten de puan karti saticilari, neredeyse kör bir inancin bile kendi araçlarinda temize çiktigini iddia ederler. Örnegin, Fair, Isaac'in temsilcileri bir bahar konferansinda, kendilerinin genel küçük-isyeri puan tutma modelini tanittilar. Bu modelin, ülkedeki 25 borç verme kurumunun verilerine dayandigini, basvurularin %80'ne aninda "evet" veya "hayir" cevabi verebildigini ve kalan %20'lik kismin "süpheli ortam" olarak kaldigini ve araci yüklenici'nin dikkatini gerektirdigini söylediler. Bilim ve Sanat Bankacilar, teknolojinin nimetlerinden yararlaniyor olmalarina ragmen kendi bakis açilarini korumalidirlar. Kredi puantaji, hata olasiliginin tahmininde iyidir, ancak olasi zararlari mercek altina almaz. Dahasi, tümüyle bir piyasa bölümünde riskleri degerlendirmede basarili olan bir puantaj modeli spesifik bir banka müsteri tabani ile, çok kötü bir sekilde basarisizliga ugrayabilir. Karmasiklik, bu belirsizligin birazini açikliyor. Fair, Isaac'dan baskan yardimcisi Robert Heller, iyi bir kredi kaydi degerlendirmesinin "binlerce degisken ve degiskenler degisimleri" analizleri üzerine yapilandirilmis yaklasik 20 özelligi belirledigini söylüyor. Borç verenler, genel puanlardaki genel bilesenleri biliyorlarken, ayrintilari bilmiyorlar. Puantaji, puan araçlarinin nasil yapildigi ve nasil kullanilmasi gerektigi konularinda yetersiz bir kavrama ile kullanan bankalar, kendilerini istemeyerek risklere atiyorlar. Eger puantaj bir bilimse, onu kullanma yolu bir sanattir. Her kurulus, kendi karar verme sürecinde puanlari farkli olarak degerlendiriyor, ve kendi risk arzusuna uygun olarak sinirlari tesis ediyor. Yargisal kriter, bankadan bankaya genis ölçüde çesitlilik gösteriyor. Örnegin, Bank One her bir tüketici kredisi basvurusu için hem müsteri hem de FICO puanlarini aliyor ve bu bilgiyi araci yüklenicinin bu anlasmaya nasil baktiginin bir "çerçevesini" olusturmada kullaniyor. Ancak, aralarinda; sunulan karsilikli teminat tipleri, borç/gelir rasyosu ve bankanin kendi kendine ögrenmis oldugu çesitli gelir ve is tarihçesi kategorilerindeki borçlananlara dair derslerin de yer aldigi diger sayisiz faktörleri de tartiyor. Kredi puantajinin, araci yükleniciye neyin bir batiga sebep olabilecegini söyleyemeyecegine veya puantajin yansittigi kredi kullanma seviyesinin gerçekten de ödünç alan biri hakkinda bir yorum yapamayacagina dikkat çeken Dan Ray, "Puan, resmin %60'ini boyuyor," diyor. Önünde sonunda, borç verenlerin teknolojinin gücünü tam olarak harekete geçirebilmeleri için komple bir güçlü politikalar ve prosedürler setine gereksinimleri vardir. Örnegin, ödünç isteyenlerin benzer karakterdeki tier'lari puantaji bir fiyatlandirma araci olarak etkin bir sekilde kullanmak amaciyla tesis edilmelidir. Ve, fiyatlandirma stratejisinde disiplin korunmalidir. Oranlar riski net bir biçimde yansitmadigi zaman, kurum para kaybetmeye maruz demektir. Puantaja girisildiginde, bankacilarin mutabik kaldigi gibi, otomatiklesmis kararlara fazlaca yüklenmeye çalismak genelde yanlistir. Tipki 21 oyunundaki gibi, puantaj da ihtimallere ve kandirmalara dayalidir. "Puantaj esiginize uygun düsen bir krediyi onayladiginizda ihtimallerinizi çignemis oluyorsunuz," diyor Buttler, "Dogru sanilsa bile, sinirin altinda kalan bir kaydi reddetmek için, disipline gereksiniminiz var." Bankacilar, gerekli disiplini koruyabilirler mi? Endise duymaya neden olabilir. Moody's analisti Zhai, bazi borç verenlerin puantaj kullanmayi tam olarak anlamadiklarini ve hata riskini en aza indirmeye gerekli olan temel önlemleri almadiklarini söylüyor. Bazi borç verenlerin, borçlandirma için gerekli olan dokümantasyonun seviyesini yersiz bir sekilde azalttiklarini ve karsilikli degerlendirmeler gibi esaslari atladiklarini da söylüyor. Zhai'nin savunduguna göre, borç verme sürecinin puantajin lehine denenmis ve dogrulanmis esaslarini iskartaya çikarmak, araci yüklenicilik sistemlerinin bütünlügüne zarar veriyor, ve sahtekârliga kapi açabiliyor. "Puantajin uygun konumunu kavramak ve onu kapsamli bir risk yönetimi programi ile bütünlestirmek kullanicinin sorumlulugundadir." Puantajin gücünü takdir etmelerine ragmen, endüstrideki yanlis kullanimlarin bir problem oldugu gerçegini teslim eden bu makale için bankacilarin çogu ile görüsme yapildi. Bank One'dan Ray, bankalar genis çapli tüketici kredileri için puantaj modellerine fazlaca güvenirlerken sahtekârlik tehlikesinin büyüdügünü söylüyor. "Tümüyle bir modele güveniyorsaniz ve ödünç alana, kimlik sahtekârligi riskine, veya gelire dair sahte beyana bile bakmiyorsaniz, risk katlanarak artiyor," diyor. Michael James, Wells Fargo & Co.'da küçük isyeri ve tüketici borçlandirma için bir gurup yöneticisi. Bankasinin, sürekli olarak puanlarin bilinmeyen isleme tarzlarini ve bunlarin borçlandirma süreçlerine nasil uygulanacagini revize eden 40 istatistikçi çalistirdigini söylüyor. Bunun aksine bir çok küçük banka, puantaji kullanirlarken "ya yanlis anlayabiliyorlar, ya da olmasi gerektigi sekilde disiplin altina girmiyorlar," diyor James, "Bu, oldukça sofistike bir malzeme, ve bazi firmalarin onu tamamiyla yönetme ustaligina sahip olup olmadiklarini merak ediyorum." Dogrula, dogrula, dogrula Uygun bir sekilde kullanildiginda bile, ekonomik kosullarin degismesi ve veri kalitesi gibi çesitli faktörler tarafindan puantajin etkinligi engellenebilir. Citigroup'un kredi kartlari biriminde Kuzey Amerika risk yönetimi menajeri Yasmine Anavi, "Genis nüfusa dayali genel puanlar, belirli bir borç vericinin stratejisini veya müsteri tabanini temsil etmez," diyor. Citi'nin, son birkaç yilda ele geçirmeyi düsündügü küçük banka karti portföylerini gözden geçirmesi sirasinda Anavi, "genel modellere fazlaca güven duymanin, bir portföy basi boslugunu onu çok çabuk bir sekilde büyütüp bir bankanin risk yönetimi kapasitelerini geride birakarak nasil yarattigina" ilk elden sahit oldugunu söylüyor. Bazi bankacilar, fazla güvenin bazi akranlarini puanlarla birlikte "yüksek gelirliler piyasasina" yöneltebileceginden endise duymaktadirlar – bunlari kullanarak, örnegin, 250,000 dolar büyüklügünde küçük isyerleri borçlandirmalari için otomatik kararlar almak, veya daha büyük kurum kredilerini bile degerlendirmek. Baslica bankalarin çogu, ödünç alan kurumlar için San Francisco merkezli KMV Corp. tarafindan üretilen yazilimlari kullaniyorlar, diger firmalar ise varsayilan olasiliklari degerlendiriyorlar. Bunu yaparken, hiç kimse ciddi bir zorlukla karsilasmamisken, puantaj, dogasi itibariyle, alip kullanilacak engin ve genis bir tecrübe kaynaginin bulundugu kredi kartlari gibi tüketici islerinden yana daha iyi çalisir. OCC'den Brown, "Bu modellere olan bagimliligin verilmesi düsünülen borcun hacmi ile güçlü bir negatif karsilikli iliskisi oldugunu," söylüyor. "Kredi ne kadar büyükse, o kadar da çok geleneksel analizi gerektirir". Brown, hiçbir kurumun puantaja fazlaca güvenerek "kumar oynamadigini" ve simdilik tatmin oldugunu söylüyor. Ancak, puantaj endüstride giderek yayginlastigi için bankacilar olasi tehlikelere karsi önlemlerini alma ihtiyacindadirlar. Üst düzey yöneticiler esaslari anlamak için zaman ayirmalidirlar – modeller nasil kullaniliyorlar ve bunlar ödünç verme politikalari ve prosedürleri ile nasil bir ara birim olusturuyorlar. Ve, belirli borç verme birimlerinin menajerleri sorumlu tutulmalidirlar. Bölüm baskanlari, kayip oranlarini ve fiyatlandirma politikalarini açiklayabilmeli, ve puantajin kurumun tüm is stratejisi ile ne kadar ilgili oldugunu gösterebilmelidirler. Line menajerlerinin de, puantajin portföy performansi üzerindeki etkisini gözlemeye ihtiyaçlari vardir. Bu son tavsiye, büyük puntolu bir mansete tabidir. Istatistikçiler puan modelleri yapilandirirlar, ancak baska biri model yapilandiricinin isini ve onun günlük kullanimdaki dogrulugunu kontrol etmek zorundadir. Güçlü ve düzenli bankalar bunu devamli süreç haline getirirler. Borç performansini gözlemek ve puanin riskin farkli derecelerini dogru olarak ayirt edebildiginden emin olmak için bagimsiz bir elestirmen kullanirlar. Bu kisi, yansiz bir üçüncü taraf veya bankanin farkli bir bölümünden bir kisi olabilir. Ideal olarak böyle bir dogrulama, puantaj araçlarinin uygulanmaya baslamasindan epeyce önce baslar. Örnegin KeyCorp, 1996'daki tüketici kredileri için bir otomatik karar alma resmi programini baslatmadan önce Butler'in adlandirdigi biçimde "aslinda puantaj atölyesi" için yillarini harcadi. Standart hüküm kriterine dayali geleneksel bir sistem, araci yüklenici çarkini döndürdü. Bu arada, kredi puantajina dayali bir gölge sistem sahneye kondu ve banka yöneticileri görevi onun almasina izin vererek rahata erdiler. Vakit alici olmasina ragmen bu esasli süreç, KeyCorp yöneticilerine puanlari günlük kullanimlar için dogru kontekste yerlestirmelerine yardim etti. Etkin dogrulama tesadüfi degildir. Aksine, puantaj modellerinin düzgün kullanildigi anlamina gelen dikkatlice yapilandirilmis politikalarin ve prosedürlerin sonucudur. Ayni zamanda, tutulan puanlarin tasarlanmis kredi türlerini baslattigindan emin olmak için devam etmekte olan gözlemleme çabalari da buna dahildir. Wells Fargo'nun küçük isyeri biriminde bu, portföyü yaklasik 100 tane büyük hücreye bölüp ayirmak ve sonra da her bir hücrenin performansini bir çok yoldan izlemek anlamina geliyor. Michael James, "Kredi basvurusunda bulunanlari sürekli degerlendirmek; kimi hedeflediginizi ve kimin basvuruda bulundugunu bilmek, ve sizin modellerinizin dogru isin baslatilmasini nasil yaptigini ve onun performansini nasil tahmin ettigini nitelendirmek zorundasiniz," diyor. Bankalar, kendi dogrulama politikalarini yazili kayda geçirmeli ve bunlarin takip edildiginden emin olmak için bir kisiyi bundan sorumlu tutmalidirlar. Bir puantaj modelinin yapilandirilmasinin her bir adimi için doküman talebinde de bulunmalidirlar. Eger tasarimci ayrilirsa, ayrintilardan haberdar olmayan personel takip edebilecegi bir yol haritasina sahip olacaktir. Dokümantasyon, ayni zamanda regülatör denetlemelerini de kolaylastirir. OCC'den Brown, "Banka yöneticilerinin, modellerini yapilandirirken yapmis olduklari her seye ulasmami saglayan büyük ve kalin bir dosyayi bana teslim etmeleri hosuma gidiyor," diyor. Isin özüne inilirse, alinacak ders basittir: eger kredi puantaj kullaniyorsaniz, ilk yapmaniz gereken sey onun nasil çalistigini anlamaktir. Bundan sonra, onun kullanimini daha geleneksel olan sigorta araçlari ile tamamlayin. Ve dogrulayin, dogrulayin, dogrulayin.
|
