   |
|
|
ELEKTRONİK PARANIN
FİNANSAL SİSTEME ETKİLERİ
Elektronik Fon Transferi (EFT), banka ve kredi
kartları gibi elektronik finansal ödeme araçları gözönünde tutulduğunda,
Elektronik Para’ nın tamamen yeni bir konu olmadığı söylenebilir. Son on yıldır, uluslararası
literatürlerde yer alan paranın alışverişlerde yerini değişik türde
elektronik ödeme araçlarına bırakarak ortadan tamamen kalkması konusunun
son yıllarda hızlı bir ivme kazandığı görülmektedir. Bu
konuda sunulan inceleme yazılarında Elektronik Paranın gelişimiyle ulaşılması
beklenen nakitsiz toplum kavramının insanlara sunacağı sosyal faydalar
ortaya konulmaya çalışılmaktadır. Warwick, “Nakitsiz Toplum” adlı yazısında
bu faydaların bazılarını; banka ve işyeri soygunlarının ve taksi şöförlerine
saldırıların sona ermesi ve sokakların daha güvenilir bir hale gelmesi
olarak belirtmiştir. ABD’ de ve Avutralya’ da yapılan araştırmalarda
piyasadaki alışveriş miktarının % 70’nin 10 ABD dolarının altındaki
rakamların oluşturduğunu ortaya koymuştur. Diğer %30’unu oluşturan daha
yüksek miktarlardaki alışveriş tutarlarının ödenmesinde, bilinen klasik
kartlarının kullanımı her zaman mümkündür. Ayrıca bankalar arasında gerçekleştirilen
yüksek tutardaki hesapların transferleri, EFT (Elektronik Fon Transferi) ve
SWIFT (Global Bankalar Arası Finansal Telekomünikasyon Ağı) gibi ortamlar üzerinden
zaten elektronik olarak yapılmaktadır. Dolayısıyla çok geniş anlamda bakıldığında
elektronik para konusunun tamamen yeni bir kavram olduğunu söylemek yanlış
olabilir. Ancak, tam analmıyla makitsiz bir toplum yartılmak istenildiğinde,
yeni sistem; dolaşımın %70’ini oluşturan düşük miktarlı alışverişler
için kullanılabilecek enstrümanların geliştirilmesi ve yaygınlaştırılması
ile gerçekleşebilecektir. Bu bağlamda, akıllı kartlarla ve ağ tabanlı
elektronik para çeşitlerinde katedilen aşamalar, nakitsiz toplum kavramının
gerçekleştirilebileceğinin bir göstergesi olmaktadır. Bu konuda ileriye dönük
istatistiksel araştırmalar yapan Jupiter Comminications şirketi, 2000 yılında
ABD’ de akıllı kartlar ve eCash gibi ağ tabanlı elektronik para çeşitleriyle
yapılacak alışveriş tutarının yaklaşık, 3,7 milyar dolar civarında
olacağını tahmin etmektedir. Gelişmiş ülkelerde; elektronik para konusunda,
Visa, MasterCard gibi büyük finans kuruluşları, özel bankalar, uluslararası
telekomünikasyon ve elektronik şirketleri, araştırma ve geliştirme çabalarına
girişerek, çok büyük yatırımlarda bulunurken, yine aynı ülkelerde üniversiteler,
EMU (Economic and Money Union) gibi uluslararası organizasyonlar ve Merkez
Bankaları gibi kuruluşlarla aynı paralelde araştırma, inceleme ve izleme çalışmalarına
girişmişlerdir. G-7 ülkelerinin (A.B.D., Almanya, Fransa, İtalya,
Japonya, İngiltere ve Kanada) ile Avrupa Birliği’ nin, katılımıyla gerçekleşen
ve geçtiğimiz yıllarda yapılan Lyon zirvesi sonucunda, söz konusu ülkelerin
hükümet ve devlet başkanlarının, elektronik ödeme sistemleri için karmaşık
metodların yaratılmasını mümkün kılan en son teknolojik gelişmelerin araştırılması
amacıyla ortak çalışmalar yapılmasına karar vermeleri de konunun ömeminin
bir başka göstergesi olmaktadır. Bu kararın devamı olarak daha sonra G-10
ülkelerinin (A.B.D., Fransa, Almanya, Japonya, İngiltere, İtalya, Kanada, İsviçre,
İsveç ve Hollanda) Maliye Bakanlıklarının, Merkez Bankalarının ve
uluslararası organizasyonların temsilcileri ile hukuk uzmanlarının oluşturduğu
bir çalışma grubu kurulmuş ve hükümetlerin karşılaşacakları politik
sorunların ortaya konulması ve bu sorunların çözümünde faydalanılabilecek
uluslararası ortak çabaların irdelenmesi yolunda çalışmalar başlatılmıştır. Elektronik para konusu, hem Avrupa’da hem de
Avustralya, Japonya ve A.B.D. gibi gelişmiş ülkelerin bazı üniversitelerinde,
elektronik ticaret kapsamında ve finansal sistemde uygulanabilecek para
politikaları kapsamında araştırlmaktadır. Gelişmiş ülkelerde elektronik para konusu bu
kadar önemle araştırılıp incelenirken, ülkemizde bu konuda yapılan araştırmalar
yok denecek kadar az ve uygulamalar son derece sınırlıdır. Ancak, Türkiye’
nin teknolojik adaptasyonunda son yıllarda önemli ölçüde ilerleme göstermesi,
elektronik para konusu açısından da olumlu bir görünüm ortaya çıkmasına
neden olamktadır. Ödemeler sistemdeki son 30 yıla baklıdığında; kredi
kartı kullanımının Türkiye’ ye, gelişmiş ülkelerdeki kullanımından,
18 yıl sonra geldiği, ATM kullanımının 12 yıl sonra gerçekleştiği ve akıllı
kartların üniversitelerde denenmesinin 7 yıl gecikme ile gerçekleştiği görülmektedir.
Dünyada kapsamlı ve önemli akıllı kart denemesinin bu yıl önemli bir gelişme
kaydedeceği tahmin edilmektedir. Bütün bu nedenler göz önüne alınarak, bu
çalışmada; elektronik para kavarmına açıklık getirilmeye ve mevcut gelişmeler
incelenerek, özellikle finansal sistem, Merkez Bankaları ve diğer bankalar üzerindeki
muhtemel etkileri çeşitli yönleriyle ortaya konulacaktır. ELEKTRONİK PARA KAVRAMI J.Gleick, New York Times’ daki yazısında,
elektronik parayı ağırlığı olmayan ve ışık hızında taşınabilen mükemmel
bir para olarak tanımlamaktadır. Beş yıl önce Türkiye’ deki ortalama günlük
EFT hacmi olan 213 trilyon TL, o günün en büyük kupürü olan 1 milyon TL’
lık banknotlarda oluşturulduğunda ağırlığı yaklaşık 200 tonu geçmektedir.
Gerçekten de elektronik para kavramı sayesinde binlerce işlem bir gün içerisinde
çok yüksek bir hızla hiç bir fiziksel yük teşkil etmeden gerçekleştirilebilmektedir.
Ancak genel anlamda, elektronik para denildiğinde her ne kadar bankalar arası
elektronik fon transferleri ile ATM’ ler, POS terminalleri ve kişisel
bilgisayarlar üzerinden kredi kartları veya kredisiz banka kartlarının sağladıkları
mevcu imkanlar da akla gelseler de, burada söz konusu olan elektronik para ürünleri;
küçük miktarlı alışverişlerdeki nakit kullanımını yok edebilecek ve böylelikle
tam anlamıyla nakitsiz bir toplum yaratımasını sağlayabilecek akıllı
kartlar ve yazılım tabanlı sayısal para çeşitleridir. Bu anlamda, elektronik para; “Tüketicinin mülkiyetindeki bir elektronik
cihaza istenilen bir parasal birimle elektronik formda yüklenen parasal değerdir” (BIS Report). Tüketici tarafından önceden satın alınan bu değer
alış verişlerde cihaz kullanıldıkça eksiye doğru gitmektedir. Bu sistemdeki enstrümanları; a-
Akıllı Kartlar (Smart Cards), b-
Yazılım tabanlı Sayısal Paralar (eCash gibi), Olarak ikiye ayırmak mümkündür. Akıllı
kartlarda elektronik para değeri kart içine yerleştirilmiş olan bilgisayar
yongasına yüklenirken, yazılım tabanlı sayısal para çeşitlerinde değer,
bilgisayarın harddiskine veya başka bir hafıza ünitesine kayıt
edilmektedir. (Galip Yeşilova- T.C. Merkez Bankası Adana Şubesi DoçDr.
Hatice Doğukanlı- Ç.Ü. İkt.İd.Bil.Fak.Öğr.Üye.) -Devam Edecek....
|
