   |
|
|
AKILLI
KARTLAR TARİHİ,
GELİŞMESİ VE PİYASAYA KISA BİR BAKIŞ Robin C.
Townend
Başdanışman,
MasterCard International ---------- Geçen
sayıdan devam ---------------- PEŞİN ÖDEME Enteresan bir
şekilde, kart ile çalışan sistemler için bir kavram olarak peşin ödeme,
sadece tasarruf kültürü olan ülkelerde popüler değildir, krediye dayalı kültürlerde
de makbul olduğunu bu toplumlarda değişim daha yavaş olmasına rağmen kanıtlamaktadır.
Peşin ödemeli uygulamaları belgelemek zaten esaslı bir iştir. Bu nedenle aşağıdaki
örnekler, peşin ödeme sistemlerine yaklaşımın ve işyerlerinin durumunun
sadece ülkeden ülkeye değil, aynı ülke içinde kartları piyasaya sürenler
açısından bile farklılıklar gösterdiğinin bir kanıtıdır. DANİMARKA
/ DANMØNT 1992 Eylül'ünde
Avrupa'da akıllı kartların kullanımı konusunda esaslı bir girişimin başladığı
görüldü, bunlardan en çok dikkati çeken biri finans sektöründen geliyordu
ve Fransız bankaları tarafından yapılan ilk denemelerdi. DANMØNT, nüfusu 5
milyon civarında bir ülke olan Danimarka'da gelişmekte olan ulusal ödeme
sisteminin adıdır. Bunun en büyük hedefi kart sahiplerinin ufak çaplı
harcamalarında yaygın olarak kullanabileceği peşin ödemeli bir DANMØNT
kartı taşıyacağı elektronik cüzdan sistemi olmaktır. Servis sağlayıcılar
ile sistem yönetimi arasındaki uzlaşma PBS (Danish Payment Systems=Danimarka
Ödeme Sistemleri) ve KTAS (Danimarka PTT idaresi) arasındaki yarı yarıya
ortak sermayeli olan DANMØNT A/S tarafından yürütülüyor. Copenhagen'in
70 km güney-batısında 45.000 nüfuslu Næstved yerleşim yeri teknolojik
denemeler için pilot bölge olarak seçildi. Amaç hem sistem emniyetinin hem
de bağımsız elemanların (Akıllı kartlar, okuyucu/yazıcı terminaller)
test edilmesi idi. 31 Mart 1993'de başarıyla tamamlanan bu projenin teknik
safhasının uygulanması bir çok yeni teknolojiyi ve etkin kuruluşları da
ilgilendirdiği için uygulamanın yurt çapında yapılması gerekiyordu. Bugün
DANMØNT projesi Copenhagen'i de içine alan 20'den fazla şehir ve kasabada
uygulanıyor. Tedavüldeki
kartlar anonim olup halihazırda kullanıldıktan sonra atılan türdendir. En
çok DKK 500 ($ 90) değerindedirler. DANMØNT 1995'de özel ATM terminallerinde
tekrar doldurulabilen kartları piyasaya sürmeyi planlar. ATM'lerin geriye doğru
uygunluk sağlaması işi özel bankalara bırakılır. Sonunda Danimarkalı
kart üreticileri DANMØNT'un işlevlerini kredi ve zimmet kartları üzerinde
de sağlayabilirler. Bir güvenlik
uygulama modülü (SAM-Secure Application Module) kartları güvenli kılar ve
bir işlem sertifikası tayin eder. İşlemler sistem dışındadır ve bir PIN
gerektirmez. Bu nedenle kart sahiplerinin belirlenmesine de gerek yoktur. İster
kartı üreten ve isterse de kartı kullanan olsun, kart en son kim tarafından
kullanılmakta ise hileli kullanımdan doğacak olan zararları o üstlenir.
İşlemler toplu halde Mesaj Doğruluk Kodu'nun tekrar sayılarak geçerli kılındığı
merkezi takas sistemine gönderilir. Takas sistemi tarafından kart diskalifiye
olana kadar işlemlerin adım adım kaydı tutulur. Servis sağlayıcılar
ve servis organizasyonları arasında mahalli bankalar, satış makinelerine mal
temin edenler (içkiler, hafif çerez
türü yiyecekler, gazeteler), umumi telefonlar, parkmetreler ve çamaşırhaneler
(Danimarka'da oldukça popüler) yer almaktadır. Kartlar Næstved civarındaki
mahalli okullar, PTT'ler, askeri ve sivil kamplar gibi perakende işlem yapılan
çeşitli alanlarda kullanıldı. Her bir servis sağlayıcı artık kendi
dizaynını ve sistem logosunu taşıyan kartlar üretmektedir. Kartın
benimsenmesi ve yayılması epeyce iyi oldu, aylar geçtikçe satışlar arttı
ve "DANMØNT kullan, gerektiği kadar paran olsun" kampanyası ile
kart satışları destekleniyordu. Test öncesi araştırmalar gösterdi ki kent
sakinlerinin %84'ü bir ödeme kartına sahip olma fikrini benimsedi. Test
sonrası araştırmalara göre Næstved nüfusunun % 7'si kart sahibi olmuştu
ve %21'i de kart almayı düşünüyordu. Kent sakinleri kartın otobüslerde,
trenlerde, kantinlerde, telefon kulübelerinde ve parkmetrelerde kullanılmasından
çok memnun olduklarını belirttiler. DANMØNT 1995'deki uygulamanın
tamamlanmasından sonra her yıl nakit işlemlerde % 1 oranında bir azalma
bekliyor ve 1998'e kadar
Danimarka'lıların % 50'sisnin kart kullanmasını bekliyor. FİNLANDİYA Finlilerin akıllı
kartlara ilgi duyması 1986'ya, Helsinki Üniversitesi'nin çok uygulamalı kart
denemeleri ve geliştirme uygulamaları için sponsor olduğu zamana kadar uzanır.
Bu sponsorluk, elektronik ödemelerin geleceğin ödeme sistemleri olduğunu ve
erken tecrübelerin gerekliliğini farkeden Bank of Finland'ın rehberliği altındaydı. Setec Oy
tarafından ortaya konulan açık sistem elektronik cüzdan için 1992'de bir
teknik şartnamenin yayınlanması dolayısıyla doruğa ulaşan üniversitenin
ve özellikle de Okobank grubunun faaliyetlerinin sonucu olarak birçok gelişmeler
oldu. Merkez Bankasınca
bu tür bir elektronik cüzdan sisteminin onayı ilk defa olmaktadır ve bu yüzden
DANMØNT'un Danimarka'daki ticari yaklaşımından farklılık göstermektedir. Merkez Bankası'nın
posta, Telecom Finland, akaryakıt zinciri, otobüs servisleri ve sağlık
sigortası gibi başlıca devlet malı kuruluşlar üzerinde doğrudan etkisi
vardır. Bunun başlıca üreticiler üzerinde de büyük etkisi olacaktır ve
1995 sonu itibariyle tüccar kabulü/onanması anlamında tehlikeli bir yığılma
beklenmektedir. Toimiraha Oy'un ulusal
çapta (nüfus 5 milyon) bir yayılma için 3 yılı kapsayan bir planı vardır.
Programın hedefi yedi yıl içinde nakit paranın üçte ikisini son hedef olan
1.5 milyon adet kartla değiştirmektir. Bu şartnameye
bağlı uygulamalar 1992 yılının Kasım ayında AVANT kuramı ortaya konulduğunda
umumi telefonlarda ve Parcard olarak da Helsinki'deki oto parkmetrelerinde başladı.
Bu uygulama 1993 ve 1994'de kapsamlı peşin ödeme hizmetlerinin başlatılması
için bir ödeme platformu şekillendirdi. Bunun içinde ilave telefon şirketleri,
nakliyat, otoyol geçiş ücretleri, şehir kartları ve satış makineleri vardı.
Toimiraha Oy (Toimiraha, akıllı para anlamına geliyor) Setec Oy adında bir
yan kuruluşu AVANT sistemini denetlemesi amacıyla tesis etti. İki tip kart
planlanmaktaydı; peşin para ile alınıp kullanıldıktan sonra atılan
kartlar ile kullanıldıktan sonra atılmayıp ATM'lerden tekrar doldurulabilen
kartlar. Ancak bugüne kadar sadece işi bitince atılan türleri kullanıldılar.
Tavan değer 1.000 FIM ($ 180) olarak belirlendi. Daha sonraki bir safhada AVANT,
debit ve kredi kartlarında bir özellik haline gelecektir. Üreticilerin bir bağlılık
programı için kartı kişiselleştirme opsiyonu olacaktır. Halen işlemler
terminallerde kısaltılmaktadır. Tüketici araştırmaları
bir çok sonuçlar getirmiştir: ·
Kolaylık 1 numaralı
yarar olarak görülmektedir ve tüketiciler tekrar yükleme için makul bir ücret
ödemeye razıdırlar. ·
Tüketiciler güvenlik,
kartın kaybedilmesi ve bilgiye gereksinim gibi durumlarla da
ilgilenmektedirler. ·
Orta yaş grubu
oldukça çok ilgi duymaktadır. Bu konuda bir ön bilgiye sahip olanlar hiçbir
şey bilmeyenlere oranla konuya daha çok ilgi göstermektedirler. AVANT, reklam
harcamaları yapmayı düşünmemektedir. BELÇİKA Belçika
bankaları adına ulusal elektronik ödeme sistemini çalıştırmakta olan ve
bankalar arası bir kuruluş olan Banksys (on-line otorizasyonu ile ve PIN
kullanımıyla Bancontact/MisterCash debit kartlarını üretiyor) 1993 Eylül'ünde
kendi elektronik cüzdanı olan PROTON Card'ın piyasaya sürüleceğini ilan
etti. Amacı, Bancontact/MisterCash'de olduğu gibi aynı ödeme garantisini sağlarken,
küçük değerdeki miktarlar için bir ödeme mekanizması sunmaktı. Banksys Aralık
1994'de başlamak üzere Wavre ve Leuven adlı şehirlerde 6-12 ay arası sürecek
olan bir pilot bölge uygulaması planlar. Seçilmiş işyerleri, servis
merkezleri ve satış makineleri kartlara tekrar yükleme yapacaklardır. Pilot
program 50K'lık kartları kapsar ve 1 milyon işlem yapılması beklenir.
Bankalar başlangıçta anonim kartları kabul ederler. Tüketiciler
kartlarını ATM'lerde veya banka veznelerinde PIN kullanmak suretiyle yeniden
doldurabileceklerdir. Kart sahibinin parası banka hesabından karta yüklenir.
Daha ileri bir safhada Banksys, bu yükleme işlemlerinin umumi telefonlardan
veya evdeki telefonlardan yapılabilmesini ve elektronik paranın ana karttan
ek/kardeş kartlara doğrudan transferinin yapılabilmesini tasarlamaktadır. Tüketiciler
ATM’lerden, özel pos terminallerinden veya kişisel cep cihazlarından
bakiyelerini görebileceklerdir. Kişisel cep cihazları karta girişi
kilitlenek için de kullanılabileceklerdir. Banksy'in
hedefleri şunlar: gazete büfeleri, ekmek satış noktaları, kasaplar,
bakkallar, snack barlar, çamaşırhaneler, satış makineleri, oto park alanları,
bilet makineleri, nakliyat, umumi telefonlar ile taksiler ve eve teslim satışlarda
olduğu gibi daha birçok mobil satışlar. Tüccarlar PROTON işlemlerini
telefon hattı üzerinden doğrudan kendi terminalleri ile veya ATM'ler üzerinden
ya da banka şubelerinden hesaplaşma kartları kanalıyla yapabilecekler ve
bankaya yatırabileceklerdir. ALMANYA Akıllı
kartlar Almanya'da ( nüfusu 79 milyon) uzun yıllardan beri popüler bir
durumdadır. Temmuz 1992'deki Alman Sosyal Güvenlik Kurumu ve Hastalık Fonu
Doktorlar Birliği'nin bir tür Sağlık Kartı'nı piyasa sürdüklerini ilan
ettikten sonra akıllı kartlar her bir Alman vatandaşı için günlük yaşamın
önemli bir parçası olmuştur. Söz konusu kart Ocak 1993'de Wiesbaden'de
piyasaya sürüldü, bunu aynı senenin yazında Böblingen-Sindelfingen ve
Weimar takip ettiler. Tıp otoriteleri en sonunda Sağlık Kartı'nı bedeli peşin
ödenmiş finansal servislerin provizyonunu da kapsayan çok fonksiyonlu kartların
bir habercisi olarak da görürler. Alman Posta Telefon İdaresi de çeşitli
umumi telefon ve videotekst servisleri sunan akıllı kartların başlıca üreticisi
olmuştur. 1992'de
Lufthansa tarafından finans sektörü ile ilgili enteresan bir uygulama başlatıldı.
'Lufthansa AirPlus Service Card' adıyla anılan bu kart yine farklı
fonksiyonları, servisleri ve düzenlemeleri üzerinde taşıyan bir sürü
uygulamayı gerçekleştiriyor. Bu kart üzerinde hem manyetik bant hem de mikroçip
taşıyan melez bir karttı. Lufthansa tarafından "kredi kartı sahnesinde
dönüm noktası" olarak gösterilen bu kartın aşağıda belirtilen özellikleri
kazanması 150 kişinin emeği ile 2 yılda ortaya çıkmıştır: ·
Dünya çapında bir
ödeme aracı (MasterCard/Eurocard). ·
Cazip fiyat
avantajları - 4000 otel ve 100'ün üzerinde dünya çapında iş merkezi; Avis,
Europcar, Hertz ve Sixt/Budget adlarındaki araba kiralama servisleri ile
Bundesbahhn (Almanya Federal Demiryolları). ·
Lufthansa AirPlus
Miles and More sık uçuş programı ve bekleme listelerinde öncelik. ·
Seyahat kazaları
sigortası. ·
Devlet gelirlerini yöneten
otoritelerin onaylayıp kabul ettiği işyeri masrafları ile özel harcamaların
birbirinden ayrılmasını içeren detaylı hesap bilançoları. ·
Alman Posta Telefon
İdaresi - umumi telefon servisleri için tekrar doldurulabilen mikroçipler ile
ulusal ve uluslar arası diğer telefon servisleri. Böylece bu
kartın öncelikle birtakım katma değerli servisleri ile bir ödeme kartı
olduğu, gerçek çok fonksiyonlu uygulamalarının bulunduğu ve akıllı kart
teknolojisini tam olarak yansıttığı anlaşılmaktadır. Başlangıçta
sadece telefona dayalı hizmetlerin yürütülmesine rağmen Lufthansa, katma değerli
diğer hizmetleri ve ev bankacılığı hizmetlerini de içeren yeni bir mikroçip
tasarlamaktadır. Yıl içinde 150.000'den fazla kart piyasaya sürüldü. Bunun
yıl sonu itibariyle 200.000 olması tahmin ediliyor. PORTEKİZ Portekiz'in
ödeme sistemleri Avrupa'nın en gelişmiş sistemleri arasındadır ve karta
dayalı operasyonlar sofistike olup çok iyi düzenlenmişlerdir. Böyle bir geçmişin
karşılığında, 30 ayrı Portekiz bankası adına perakende bankacılık
uygulamalarının teknolojik girişiminden sorumlu ve kart üreticisi
durumundaki SIBS (Sociedade Interbancária de Serviços) ve diğer kart üreticileri
halen, ATM Multibanco şebekesi üzerinden tekrar doldurulabilecek olan ve akıllı
kart esasına dayanan, Multibanco Elektronik Cüzdan Sistemi'ni geliştirmektedirler. Bununla
birlikte, Danimarkalıların yaklaşımlarının aksine (Sektörler arası -
Danimarka bankaları PTT ile işbirliği yapıyor) SIBS üyeleri inanıyorlar ki
elektronik cüzdan bankacılık sektörünce uygulanmalı ve de kontrol
edilmelidir. 1992'de bu gelişmenin umuma duyurulmasından bu yana, endüstri için
hazırlanmış birkaç peşin ödemeli kart projesi, SIBS speklerinin kullanımı
ile ilgilenen birçok etkin çevre arasında konu ile ilgili tartışmaların
yapılabilmesi için durduruldu. Deneyler
1994'ün üçüncü çeyreğinde Lizbon'da başladı. Bankalar, 500 adet stand-alone
terminal yanında 200 adet peşin ödemeli kart ürettiler. 1995'e kadar
terminal sayısının 2.000'e, kart sayısının ise 800.000'e ulaşması
beklenir (nüfus 10.5 milyon). Bundan sonraki yayılma aşaması Estroil kıyısındaki
Cascail'de olacaktır. Hem stand-alone
(anonim) hem de çok fonksiyonlu kartlar piyasaya sunulur. Bunların her ikisi
de yeniden yüklenebilen kartlardır. Stand-alone kartlar banka markalı
olacaklar ancak bir hesaba bağlı olmayacaklardır. Bir debit veya kredi kartı
ile bağlantılı olarak çıkarılacak çok fonksiyonlu bir kart için bazı
planlar yapılır. Tekrar doldurma işi ATM'lerden ve diğer özel
terminallerden PIN kullanmak şartı ile ve esnek bir artışla yapılabilecektir
(PIN, satın alma işlemlerinde gerekli değildir). Gelecekte karttan karta işlem
yapılması düşünülüyor. Tüketici
ATM'lerde kartı geri çekmeden önce, daha evvelki bakiyelerini görebilecek.
Son 30 işlem kart üzerindeki hafızada mevcut olacak ve ATM'lerden yazılı
bilgi alınabilecek. Tüketici kartı ilk satın aldığında ilk satın alma,
ATM'lerden yürütebileceği yeniden yükleme ve hesap özeti görme gibi
hizmetler için bir ücret ödeyecek. SIBS, işlem
maliyetinin %5'i olduğu tahmin edilen yürütme işlemlerinin yerine
getirilmesi için mevcut altyapıyı kullanacak, merkezi bir depo görevini üstlenecek,
gelişme, operasyon ve takas işlemlerinden sorumlu olacak ve işlemler kısaltılacak. SIBS, on yıl
içinde Portekiz'in nakit hacminin %10'unu ele geçirmeyi planlıyor. İlk araştırmalar
gösteriyor ki tüm tüccarların yarıdan fazlası, tüm tüketicilerin ise yarısı
peşin ödemeleri kartların kullanılmasını kabul ediyor. İSVİÇRE POSTCARD
(orijinal adı Postomat Plus Card) İsviçre PTT idaresi tarafından 1988 yılında
Schönbuhl’daki Migros süpermarketinde yapılan denemelerden sonra piyasaya sürülen
çok servisli ve tekrar doldurulabilen türden bir akıllı kart uygulamasıdır.
Şimdi nüfusu 50.000 olan Bienne’de (İsviçre’nin toplam nüfüsu 7
milyon) ücretsiz olarak POSTCARD kullanılmaktadır. Bu kart perakendecilerde,
otellerde, lokantalarda, benzin istasyonlarında, toplu taşımacılıkta, ve
elbetteki PTT şubelerinde kullanılabilecektir. Sistemdeki peşin para riskini
azaltmak (soygun korkusu) ve PTT’nin servisleri için üretilen kartların sayısında
bir azaltma temin edebilmek için PTT tarafından bir girişim başlatıldı. Çok
fonksiyonlu servislere debit kartı, peşin ödeme ve kimlik dahildir: ·
Bienne şehrinde
toplam 125 adet perakendeciler, kuyumcular, moda mağazaları, ayakkabıcılar,
gıda (McDonalds dahil) ve çeşitli gıda harici satış yerleri. ·
Bölgesel otobüsler
için 10 adet self servis bilet satış makinesi. ·
Bienne tren
istasyonu. ·
Bienne PTT şubelerinde
posta pulu alımları. ·
Benzin istasyonları
– AGIP, BP, AVIA, Esso ve Shell. ·
30 adet yol üzeri
umumi telefon (POSTCARD’lar bu istasyonlarda da tekrar doldurulabiliyor). ·
İki bölgesel otobüs
hattı (Bienne-Aarberg ve Bienne-Merzligen). ·
PTT ve İsviçre
Federal demiryolları personel lokantaları. ·
Üç adet sinema. ·
Belediye yüzme
havuzu. ·
Selecta marka alkolsüz
içki satış makineleri. ·
Postomat
ATM’lerden peşin para çekme özellikleri. ·
Postrigo debit kartı. ·
Kimlik kartı. ….. daha
ileri aşamada, POSCARD’ın mevcut fonksiyonlarının panavrupa GSM mobil
telefon şebekesi için bir telefon şarj kartı ve onun potansiyel bir SIM (Subscriber
Identity Module – Abone Kimlik Modülü) kartı olarak kullanımını
kapsayacak şekilde özelliklerinin genişletilmesi amacıyla planlar yapılmaktadır.
|
