paratarih3

Augustus, yeni ve neredeyse saf altın ve gümüş paralar, ve yine yeni pirinç ve bakır olanları da kullanarak para ve vergi sistemlerinde reform yaptı. Buna ilaveten üç yeni vergi de yürürlüğe girdi: genel perakende satışlar vergisi, arazi vergisi ve vatandaşlık vergisi.

Nero, altın ve gümüş paraların değerini yavaşça düşürür. Daha sonraki imparatorlar tarafından da kopya edilen bu işlem, ılımlı olarak başlayan ancak sürekli olan bir enflasyona neden olur.

Gallienus'un iktidarı döneminde, darphanelerinde üretilen bakır tabakaların bankalarca kabul edilmeyip geri çevrilmesi üzerine Roma bankacılık sisteminde geçici bir aksama yaşanır.

Aurelian, doğu seferleri sırasında kazandığı zaferlerden gelen ganimetten sonra neredeyse saf altından yeni paralar üretir. Ancak bir süre sonra enflasyonun önüne geçebilmek amacıyla bunların nominal değerlerini 2½ katına çıkarır. Yine de bu reform’a rağmen enflasyon fırlar. Darphane işçilerinin Felicissimus liderliğindeki isyanı ise Aurelian'ın ordusunun 7,000 şehit vermesine sebep olur.

Diocletian enflasyonla ciddi biçimde mücadele etmeyi amaçlayan etkili girişimlerde bulunur ancak bu kısmen etkili olur.

Bu reform enflasyonu durdurmada etkili olamaz çünkü , yenileri ile birlikte eski paralar da tedavülde kalır ve Gresham yasasına göre eski para yeni ve değerli olan parayı tedavülden kaldırır. (Gresham’s Law: Bir ülkede halkın gözünde biri değerli diğeri değersiz iki tür para tedavülde ise, bunlardan değersiz olanı piyasaya hakim olur).

Bu ferman fiyatların ve ücretlerin doğrudan kontrolünü gerektirmektedir ancak bunun da piyasa güçleri tarafından üstesinden gelinir.

Tedavüldeki para ve fiyat reformu ve gelir politikalarının başarısızlığına rağmen Diocletian, diğer reformlarında, örneğin dünyanın ilk yıllık bütçe uygulaması sisteminde oldukça başarılı olmuştur.

· 306-337 : Konstantin önce Batı'da sonra da tüm İmparatorluk'ta kontrolu sağlar

Konstantin, hali hazırda Doğu Roma İmparatorluğunda üretimi devam eden the Solidus adındaki yeni altın paraları ağırlığına ve saflığına dokunulmaksızın piyasaya sürer. Bu tam 700 yıl devam eder.

Daha sonra 4. yy ortalarına doğru Mısır'da denarius'un değeri tam anlamıyla iflas noktasındadır. Bir pound altının değeri 2,120,000,000 denarii'ye ulaşmıştır. Bu da kontrolden çıkmış enflasyonun en erken örneklerinden biridir.

Batı Avrupa'da bankacılık terk edilir ve Haçlı Seferleri'nin yapıldığı zamana kadar da bir gelişme göstermez.

Britanya'daki Anglo-Saxon istilasının sonucu olarak madeni para kullanımına son verilir. Avrupa'da tekrar piyasaya sürüldüğünde ilk başlarda ziynet eşyası olarak kullanılır.

· 561 civarı : Madeni paralar İngiltere'de Piskopos Liudard tarafından yeniden basılır

Piskopos Liudard, Merovingian soyundan prenses Bertha (590 'da Kent Kralı olacak olan Prens Aethelbart ile evlenecektir) ile Fransa üzerinden gelir.

· 604-616 civarı : Piskopos Mellitus Londra’daki bir darphaneden altın sikkeler bastırır

· 630 civarı : Saxon'lar çok sayıda altın sikke basımına başlarlar

Başlangıçta altınla gümüş bir alaşım kullanılırken 8nci yy başlarında sadece gümüş ve adi metaller (bakır, çinko, kurşun, vs.) kullanılırlar.

· 752 : Pepin the Short of France, adı Denier olan paranın basımına başlar

· 757-796 : En güçlü Saxon Krallığı olan Mercia'nın kralı Offa'nın hükümdarlığı

Offa'nın hükümdarlığı döneminde İngiltere'deki sikke basımı hem kalite hemde miktar açısından üst seviyelerdedir.

Mercia Krali Offa tarafından Kent'in fethinden sonra gümüş Penny üretimi dev boyutlara ulaşır ve Northumbria hariç her yerde, oldukça kaba dizaynı olan asıl İngiliz sikkesi Sceat'in yerini alır.

· 806-821 : Hien Tsung'un imparatorluk dönemi ve kağıt paranın gelişimi

Çin'de sikke yapımında kullanılan bakır madeni kıtlığı yüzünden imparator Hien Tsung kağıt para basmaya başlar.

Alfred tüm İngiltere'nin Danimarka'lılar tarafından işgaline engel olur. Wessex'in savunmasına ödenmek üzere para basımı geniş ölçüde artırılır.

Athelstan, Danelaw'ı[2] tekrar fetheder ve tüm İngiltere'yi birleştirir. Bu, tek bir ulusal paranın tesisine yol açar.

Edgar, İngiliz sikkelerinin basımında kullanılan kalıpların kontrolünü sağlayarak para basımında norm ve standardı getiren reformlar yapar.

Bu sikkelerin değeri içindeki gümüşün değerinden daha fazlaydı çünkü ödeme aracı olarak kraliyet garantisinin rahatlığı vardı. Sikkeleri geri toplayıp, eritip yeniden basarak hem Kral Edgar ve hem de onun halefleri, bir yandan paranın kalitesini muhafaza ederken diğer yandan da bu operasyon sayesinde büyük kârlara ulaştılar.

Aethelred Viking'leri para ödeyerek baştan savma politikasını benimser. Danegeld[3] ödemeleri için 75 darphanede yaklaşık 40 milyon Penny bastırılır.

· 1016-1035 : İngiltere'nin Danimarka'lı kralı Cnut'un (Canute) hükümdarlığı

Cnut, kendi işgal kuvvetlerine 20 milyon penny öder ve onları terhis eder. Krallığı döneminde İngiltere refaha kavuşur ve İngiliz sikkeleri büyük miktarlarda İskandinav'yaya gelmeye devam eder. Ancak bu sefer bu paralar gerçekten ticaret nedeniyle gelmektedir.

· 1020 civarı : Çin'deki kâğıt paraların miktarı aşırı derecede yüksek seviyededir

Toplam nominal değer 2,830,000 ons gümüşe ulaşmıştır. Kuzeydeki olası istilacıları parayla baştan sağmak için geniş ölçüde nakit para kullanılmaktadır ve ithalata ödenen para nakit kıtlığı yaratmaktadır. Bunun sonucu olarak otoriteler enflasyonu ateşleyen kâğıt para basımını artırırlar.

· 1032 : Kâğıt para basımı yapan özel bankalar Çin'deki enflasyonu körüklemektedirler

Para basımından çok daha fazla kâr etmek için İngiliz paralarının yeniden basımı süresi üç yıldan daha az bir zamana indirilir.

I.William'ın (Fatih) istilası, Normandiya'da paranın değerinin kısmen düşürülmesi suretiyle finanse edilir. William, İngiltere'de etkili bir vergilendirme sistemi başlatır ve böylece paranın değerinin düşürülmesine engel olur. Sonralaları, İngiltere'nin madeni paraları tüm Ortaçağ boyunca kıtadaki diğer paralardan daha yüksek olan değerini korur.

İngiltere'nin zenginliğinin bu ayrıntılı araştırması vergilendirmedeki uygun seviye ve ödemeleri yansıtır ve yeni İngiliz mali sisteminin esaslarını şekillendirir.

Haçlı Seferleri'ni finanse etmek için büyük miktarda para transferinin gerekliliği Batı Avrupa'da bankacılığın yeniden doğuşunda uyarıcı bir etkendir.

Christmas gününde Winchester Assize'de[5] darphane yöneticilerinin tümü sağ ellerinin kesilmesi suretiyle cezalandırılırlar. Olağan bir şekilde paranın kalitesinde geçici bir düzelme görülür.

İki erkek kardeş 115 Ceneviz Poundu borç alırlar ve bir ay sonra bankanın İstanbul'daki ajansına bu parayı 460 Bezant[6] olarak geri ödemeyi kabul ederler. Kilise hukukundaki tefecilik karşıtı hükümleri ihlal etmediği gerekçesiyle, zaman farkından doğan kâr getirisi olan bu tür kontratların kullanımı takibeden yy içerisinde hızla çoğaldı.

Bu, İngiliz parasının gelecek dört yy'da yüksek seviyelerde muhafaza edilecek olan prestijini geri getirir.

· 1159 : II. Henry askerlik hizmeti yerine bedel olarak Scutage Vergisini uygulamaya koyar

· 1160 : İmparator Kao Tsung Çin'in kâğıt para sisteminde reform yapar

Eski paralar oldukça çoğalmiş ve neredeyse değersiz hale gelmiştir. Bunun üzerine Kao Tsung yeni para basar ve eskileri ile değiştirir.

· 1160 civarı-1200 civarı : İngiltere'de çentikli tahta çubuklar (Tally) kredi senedi olarak değerlendirilir

Bu vergi II. Henry tarafından aynı amaçla uygulanacak bir dizi verginin ilkidir. Hayır işleri ile uğraşan din adamları ile Kutsal Topraklar'daki Şövalyeler Birliği üyeleri II. Henry'nin bankerleri gibi çalışırlar.

Resmi kâğıt paranın nominal değeri 43,600,000 ons gümüşe ulaşır. Dahası, oldukça çeşitli yerel banknot vardır.

II. Henry'nin doğu seferleri için bütçesi 20,000 pound gümüştür ancak Selahaddin Eyyubi'nin Haçlıla'a karşı kazandığı tahrip edici zafere kadar bu paranın kullanılmasına izin vermez.

I.Richard tahta çıktığında, 1190'da başlayan 3.Haçlı Seferleri için para toplamak amacıyla hemen Krallığın mallarını özelleştirir. İngiltere'ye geri döndüğünde ise hapse atılır ve özgürlüğüne karşılık fidye istenir.

· 1194 : I. Richard ₤100,000 fidye karşılığında serbest bırakılır

Bu Ferman'ın hükümleri arasında kralın Baron'lara danışmadan vergileri yükseltemeyeceğine dair sınırlamalar da vardı.

Bizans ve Arap sikkelerinin baskısı altında kalan Messina Ve Brindisi 1232 yılında, Florence 1252 yılında, ve nihayet Genova 1253 yılında kendi altın sikkelerini piyasaya sürerler. Florance'de basılan tipin olan Florin Avrupa'nın diğer bölgelerinde de geniş ölçüde kopya edilir.

· 1236 : Çin'i de içine alan Mongol İmparatorluğu'nda kâğıt para basılır

· 1275 :I. Edward Yahudilerin aşırı yüksek faiz uygulamalarını (tefecilik) yasaklar

Paranın azlığı sonuç olarak sikkelerin incelmesine ve kalitesinin düşmesine yol açar. Bu durumdan Yahudiler sorumlu tutulur ve 1278'de toplu tutuklanmalar yaşanır ve 1290'da İngiltere'den sürülürler.

Sonradan anlattığı seyahatlerine dair hikâyelerden Avrupa kâğıt parayı öğrenir.

Trial of the pyx olarak bilinir v günümüzde de İngiltere’de devam etmektedir.

Bunun sonucunda İngiltere'deki büyük kredi işlemlerinin, merkezi bir sicil memuru olur.

Bu tecrübe sadece iki ay sürer ve Tebriz şehri ile sınırlıdır. O zamanki İran başbakanı Rashid al Din, 'Dünya'nın Tarihi' adlı eserinde basım ve kâğıt para konularından bahseder.

· 1319-1331 : Hindistan'ın bir kısmında ve Japonya'da kâğıt para basılır

14 yy'daki bu büyük salgını gelecek yy'da da salgın ve felaketler takip eder. Bu nüfusun azalmasına ve ekonomik büyümenin çökmesine yol açar.

· 1355 : Nicole Oresme'nin 'De Origine Natura Jura et Mutationibus Monetarum' adlı kitabı yayınlanır.

Ortaçağ'ın büyük ekonomik düşünürü Oresme şöyle bir tartışma başlatır: Sirkülasyondaki kıymetli metal miktarı paranın değerini belirler. Daha sonra 1370'de Fransa Kralı V Charles'ın danışmanı ve ordu papazı olur.

Fransa kralı II John bir İngiliz tarafından esir alınır ve 3 milyon crown[9] fidye istenir. Sonunda bu kişi istediği paranın yarısından daha azına razı olur. Bu fidyenin bir kısmı Windstor şatosunun yapımında kullanılır.

1377'de II Richard popüler olmıyan sabit fiyatlı vatandaşlık vergisini zorla uygular ve bunu 1379 ve 1381 yıllarında benzerleri takip eder.

Başlattığı tartışmaya göre yasal yasak gerekli değildir çünkü toplam mal ihracatı ithalatı dengeleyecektir.

· 1403 : Floransa'da borç üzerinden faiz almanın yasal olduğuna hükmedilir

Yüksek faiz konusunda geleneksel Hristiyan yasağına rağmen Avrupanın ekonomik merkezlerinde şubeleri olan Lombards gibi İtalyan bankaları borçlar üzerinden masraf alımı uygulaması yapıyordu. Avukat ve ilahiyatçı Lorenzo di Antonio Ridolfi bir dava kazanır ve faiz ödemeleri Floransa yönetimince yasalaştırılır.

Avrupa'lılar Çin'de kâğıt para basıldığını bilmelerine rağmen, Batı'daki banknot basımından neredeyse iki yy önce sikke basımı için matbaa makinesinin dizaynı belirlendi.

Ming[10] parasının nominal değeri olan 1,000 cash[11] piyasada ancak 3 cash değerindedir.

14. ve 15. yy'larda Avrupa "Büyük Altın Kıtlığı" nı yaşar. Portekiz'liler Gana ve Mali yolu ile Sahra altını için yeni bir rota tayin ettiklerinde bu kriz kısmen hafifler.

Leonardo'nun çizimleri arasında su ile çalışan bir değirmenin kullanıldığı oldukça tekdüze sikkeler basan bir baskı makinesi vardır. Bu yenilik geniş bir uygulama alanı bulur ve üretilen yeni paraya "milled money" adı verilir.

İstanbul'un Osmanlı Türkleri tarafından fethi ve varolan ticaret yolları Avrupa'yı keşif seferlerinde bir motivasyon etkisidir.

Bu tarihlerde kâğıt para kullanıldığına dair bir referans yoktur. Birtakım enflasyon ve reform dönemlerinden geçerek, Çinde'ki kâğıt para kullanımına 500 yıl sonra ara verilir.

Bu savaşların sonunda İngiliz para sistemi; aşınma ve yıpranma, incelme ve sahte sikke basımı yüzünden çok sıkıntı çeker.

Afrika'da ve Colombus'un keşiflerinin ardından Karayibler'de altın rezervlerinin bulunmasından sonra gümüş'ün değeri yükselir ve bunun sonucunda Fuggers ailesi Avrupa gümüşünü finanse ederek büyük kârlara ulaşır.

· 1489 : VII Henry Darphane vergilerini kısar ve ilk altın lirayı basar

Darphane vergilerinin kısılması ile Henry halkı darphanelere altın ve gümüş getirmeleri konusunda yüreklendirir. Bu ise takibeden yıllarda sikke üretiminde büyük bir artışa neden olur. 1489'a kadar İngiliz poundu bir hesap birimidir. Şimdi ise altın liranın üretimi ile bir sikke olmuştur.

Columbus'un ilk yolculuğundan sonra on yıldan daha az bir süre içinde Avrupa'lıların dünyanın büyüklüğüne dair bildikleri iki katına varmıştır. On yıllık süreye ulaşıldığında bu üç katı olacaktır. Bununla birlikte, Hindistan ve Çin'de bulunan ve önceden de bilinen ticaret merkezlerine ulaşmak için çok daha kârlı yeni ticaret yollarının da bulunmuş olması, yeni karaların keşfedilmesinden daha önemli bir motivasyondur.

· 1494 : İtalya'da ilk "Çift Kayıt Sistemi ile Defter Tutma" kitabı yayınlanır

Gül Savaşları sırasında İngiltere'de yerli para oldukça azalmıştır ve brüt ağılıklarının azalmış olmalarına rağmen illegal olarak Avrupa ve İrlanda paraları kullanımdadır. VII Henry yayınladığı bildiri ile Kutsal Roma İmparatorluğu tarafındad basılan groat ve yarım-groat'ların kullanımını yasaklamaya çalışır.

Vasco da Gama ve Columbus tarafından yapılan seyahatler sonucunda, uzak mesafelere olan ulaşımda, yeni bir tarz gerektiren yeni ticaret yollarının keşfedilmiş olması başkentlerin ve dış ticaret pazarlarının canlanmasına ve kambiyo senetlerinin kullanılmaya başlamasına neden olur. Uzak mesafelere olan ticaretin risklerinin azaltılması amacıyla kaynakların bir fonda toplanması yeni deneysel öz-sermaye biçimlerinin gelişmesine yol açar.

[1] Kent: İngiltere'nin güneydoğusunda, Dover Boğazı ile Thames Halici arasında yer alan bir idari bölüm. Tarihteki Jüt Krallığı'nın yeri.

[2] Danelaw: İngiltere’nin Danimarka tarafından işgal edilen bir parçası.

[3] Danegeld: 10. ve 11. yy'larda İngiltere'de Danimarka'lılara karşı korunmak amacıyla uygulanan yıllık toprak

vergisi

[4] Domesday Book: 1086'da William'ın emriyle çok titiz bir şekilde hazırlanan araştırma kitabı. Bu kitapta

arazilerin büyüklükleri, değeri, sahipleri, borçları vs. bilgiler yer alıyordu.

[5] Assise: İngiltere ve Galler'de gezici hakimlerle, belirli aralıklarda kurulan mahkeme celsesi.

[6] Bezant: 9. Ve 10. yy'larda İngiltere'de geçerli olan ve basımı Bizans'ta yapılan altın para.

[7] Groat: 1662'de kullanımına son verilen 4 Penny değerindeki İngiliz gümüş parası.

[8] Poitiers: 1356'da Kara Prens Edward'ın yönetimindeki İngilizlerin, King John yönetimindeki Fransızları

yendiği Fransa'nın batısında yer alan kasaba.

[9] Crown: 5 Şilin değerinde eski İngiliz parası.

[10] Ming: 1368-1644 arası Çin'de hüküm sürmüş bir hanedan.

[11] Cash: Çin ve Doğu Hint Adaları'nda ufak madeni para.

PARANIN TARİHİ

Kronolojik Cetvel (Geçen sayıdan devam)

Roy Davies & Glyn Davies, 1996