   |
|
|
PARANIN
TARİHİ-4
Kronolojik
Cetvel (Geçen sayıdan devam)
Roy Davies & Glyn Davies, 1996
Kaynak:
A History of Money from Ancient Times to the Present Day
University of Wales Press, 1996 M.S. 1634-1750 · 1634-1637 : Hollanda’da lale çılgınlığı Alışılmamış tip ve renklerdeki laleler üzerinde hakim olan yüksek fiyatlar halkı spekülatif pazarlıklara katılmaya cesaretlendirir. Ulus çapındaki çılgınlık çiçek soğanlarının fiyatlarında hızlı bir yükselişe neden olur ancak balon patlayınca fiyatlar birkaç gün öncesine göre yirmide bire, hatta bunun daha da altına düşer. · 1634 : Charles I," Ship money1" vergilerini artırır Bu vergiler, İngiliz donanmasının geliştirilmesi için gerekli olan paranın toplanması amacıyla çıkarılır, ancak popüler olamaz. · 1635 : Bank of Rotterdam kurulur · 1637 : Massachusetts'de "wampum" yasal para olur Wampum bir tür deniz kabuğudur. Amerika'daki yerliler tarafından para olarak kullanılmış ve göçmenlerce de benimsenmiştir. En çok ₤1 değerindedir. · 1640 : Charles I, East India Company'nin biber stoklarını zorla satın alır Charles I, vergiler konusunda parlamento ile anlaşmazlığa düşerek, ki sonunda bu İngiliz İç Savaşı’na neden olacaktır, parasız kalmıştır. East India Company'i elindeki biber stoklarının tamamını iki yıl vadeli olarak kendisine satmaya mecbur eder. Bu stokları hemen değerinin altında bir paraya ancak peşin olarak satar. Orta vadeli borçlarına daha fazla yük getirerek kısa vadeli borçlarını çözümler. · 1640 : Charles I tarafından para basımına el konulması Charles I, bunu finansal problemlerini çözümlemek için yapar ve külçelerin üçte birini altı ay süreyle tutar. · 1640 civarı : Gümüş ithalatının azalması Çin ekonomisinde bunalıma neden olur Çin kendi para sistemi açısından Yeni Dünya'nın gümüş kaynaklarına tehlikeli ölçüde bağımlı olmuştur. Bu kaynaktan gelen malzemenin kurumaya başlaması Çin ekonomisi için kötü sonuçlar doğurur. · 1642-1651 : İngiliz İç Savaşı Bu bir mücadeledir, çünkü parlamento, parlamentonun rızası olmadan kralın vergi salma yetkisi konusunda anlaşmazlığa düşmüştür. 1640 yılında Charles I tarafından para basımının kontrol altında tutulmasından sonra halkın mücevherat, külçe ve parasının kuyumcuların kasalarında muhafaza etmesi artış göstermişti. İç savaş ile aynı durum yeniden artış gösterir. Bunun neticesinde kuyumcuların bankerliğe meyletmeleri hızlanır ve onların mesleklerinin görünümündeki bu gelişme savaştan sonra da devam eder. · 1643 : Massachussets, yasal para olan wampum'un değerini ₤2'ye çıkartır · 1645 : Paris darphanesi tamamiyle mekanizedir ve "milled coins2" üretmeye başlar Sikkeleri çekiçleme şeklindeki eski tekniğin terk edilmesi ile para basımı tümüyle mekanize hale gelir. Bunun avantajı sadece üretim artışı sağlanması değildir, paranın dişli kenarları kırpılmalara engel olur ve sahtecilik zorlaşır. · 1656 : Bank of Sweden kurulur Kontratına göre mevduat kabul etmeye, borç ve ipotek almaya ve kâğıt para basmaya yetkilidir. · 1659 : Mevcut en eski çek yazılır Bu bir talimat olup Londra'nın Morris ve Clayton adlarındaki kuyumcularının Mr Delboe'ye ₤ 400 ödenmesini emreder. · 1660 civarı : Kuyumcu makbuzları kağıt para olur Kuyumcuların makbuzlarının ödeme yetkisi olan kanıt olarak kabul görülmesi yüzünden para ya da külçe bulundurmanın alternatifi durumuna geldiler. Kuyumcular tarafından paraya çevrilmesi, hem para yatıranlar ve hem de borç alanlar için uygun bulunması, İngiltere'de banknot kullanımın başlangıcını işaret eder. · 1661 : Bank of Sweden banknot basar Böylelikle Avrupa'nın ilk patentli bankası olur. · 1661 : New England'da wampum'un yasal para olarak kullanılmasına son verilir Bununla birlikte yaklaşık 200 yıllık bir süre için Amerika'nın diğer kısımlarında kullanım devam eder. · 1663 : İlk İngiliz Guineas'ı3 piyasaya çıkar · 1664 : New York kalesi inşaatında wampum ödenir · 1666 : Madeni Parayı Teşvik Kanunu İngiltere'de darphane vergisi kaldırılır, bunun yerine şarap, bira, elma şarabı, alkollü içkiler ve sirke ithalatından ithalat vergisi alınır. · 1668 : Peys4 günlüğünde banknottan bahseder Günlüğündeki 29 Şubat tarihli notta Peys, babasına bir kuyumcu tarafından yazılmış olan ₤ 600 değerinde bir banknot gönderdiğinden bahseder. · 1672 : İngiltere'de devletçe üretilen ilk bakır para 1613'den beri zaman zaman özel darphanelerce üretilmiş lisanlı paralar olmuştur. Halen piyasada varolan eski ve oldukça yıpranmış, çekiçlenme ile üretilmiş ve sevimsiz olan eski paralar kullanılmaya devam ederken, Britanya imajı ile üretilen yeni milled2 para, "Gresham's law" felsefesine uygun olarak piyasadan kalkma eğilimi gösterir. · 1672 : İngiltere'de kreditörlerin iflası Kuyumcular zaten büyük miktarda borçlanmış olan krala fazla para ödemeyi reddeder, bunun üzerine Charles II, başlangıçta bir yıl için daha sonra kesinlikle maliyeden yapılan ödemelerin çoğunu yasaklar. 1670'li yılların sonlarında büyük kreditörlerin çoğu iflas eder. · 1681 : Massachusetts'de banknot basan ilk kamu bankası kurulur Bu bağlamda banka terimi kısa bir dönem için üretilmiş olan basitçe bir banknot destesidir. Bu örnek Kuzey Amerika'daki diğer İngiliz kolonilerince takip edilir. · 1682 : Sir William Petty'nin "Quantulumcunque concerning Money" adlı eseri yayınlanır Royal Society'nin5 kurucusu olan Petty, bankacılığın İngiliz ekonomisi üzerinde esaslı bir uyarıcı etki yapacağını savunur. · 1689-1697 : Fransa kralı Louis XIV'e karşı "League of Augsburg" savaşı İngiliz hükümeti, vergiler ve kuyumculara borçlanma yolu ile savaşın sürdürülmesi için gerekli olan parayı toplamada zorluğa düşer. · 1690 : Massachusetts Körfez Kolonisi resmi kâğıt para üretir Bu paralar Quebec seferinden dönen askerlere ödeme yapmada kullanılır. Paralar vergi ödenirken kullanılabilecek ve yasal para olacaktır. Diğer koloniler birbirlerinin peşi sıra bu örneği kopya ederler. · 1693 : İngiliz parlamentosu "Tontine6 Act"ı geçirir 1653 yılında sistemi Fransa'da kuran Napoli'li banker Lorenzo Tonti'nin fikirlerine dayanan bu yasa (Tontine Act), İngiliz devlet borçlanmasının başlangıcını belirler. · 1694 : Bank of England kurulur Bankayı kuran yasanın asıl amacı League of Augsburg Savaşı için vergilendirme ve alışılmadık bir cihaz olan, faizin ödeneceği ancak anaparanın ödenmeyeceği kalıcı borçlanma yolu ile para toplamaktır. · 1695 : Bank of Scotland kurulur Avrupa'da ilk anonim şirket bankadır. Özel sermayeye dayalı ve tamamen devletten bağımsızdır. · 1696 : Büyük Değişim Çoğu yıpranmış ve kenarları kırpılmış olan eski gümüş sikkeler, yeni ve ağırlıkları noksan olmayan gümüş sikkelerle değiştirilir. · 1696 : Tally aşılanması Finansal kurumlarda güvensizliğe neden olan Ulusal Emlak Bankası yaratma teşebbüsünün başarısızlığa uğraması ve Büyük Değişim yüzünden meydana gelen nakit sıkıntısının ardından hükümet senetlerinin değerinde bir düşme olur. Bank of England bunların (tallies) çoğunu toplayarak ve asıl sermayesine aşılayarak hükümete destek olur. Karşılığında ise Hazine %8 faiz ödemeye razı olur. · 1698 : İngiltere'de sikkelerin oluşumu para arzından azdır Çağdaş yazar Davenant'ın tahminine göre dolaşımdaki sikkelerin toplam değeri senetlerin ve banknotların değerinden daha azdır. Darphanenin gözetimindeki para yaratma erki gitgide artan bir şekilde kraldan Londra para piyasasına ve eyalet bankalarına geçer. Politik ve anayasal güç de bu transferden etkilenir. · 1699-1727 : Sir Isaac Newton darphanenin başındadır Newton'un döneminde gümüş sikkeden altın sikkeye geçilir. · 1704 : Bono Yasası Bu yasa İngiltere’de kuyumcu kâğıtlarının ciro edilebilir nitelikte olduğunu onaylar. Buna göre kâğıdı taşıyana ödeme yapılabilecektir. · 1705 : John Law7 “Money and Trade Considered” adlı eserini yayınlar John Law, Avrupa’nın bir çok yerini dolaştıktan sonra İskoçya’ya geri döndüğünde başlıkta adı geçen kitabını yayınlar. Başlattığı tartışmaya göre metal para kalite ve miktar bakımından güvenilir değildir. Bir kamu bankasınca basılacak olan kâğıt paralar ekonomideki yavaşlamayı ortadan kaldıracaktır. · 1707 : İngiliz ve İskoç Birliği Yasası Yasaya göre Birleşik Krallığın, kendisini temsil eden tek tip bir parası olacaktır. İskoçya’da üç yıl süren yeniden parasal yapılanma sırasındaki para açığı Bank of Scotland tarafından giderlir. · 1713 : John Law Fransa’ya geri döner John Law’ın fikirleri İngiltere’de rağbet görmez ancak Fransa’ya geri döndüğünde bunları hayata geçirme fırsatı bulur. · 1715 : Orleans Dükü Fransa’da kral naibi olur Fransa’da kamu maliyesi savaşlardan ve Louis XIV’in müsrifliğinden dolayı tehlikeli bir durumdadır. Bir yıl içinde devlet bonolarının nominal değeri dörtte biri düzeyine gerilemiştir. Orleans Dükü çaresizlik içinde John Law’dan medet umar. · 1715 : Kuzey Karolina, 17 farklı formda para yapar Kuzey Amerika’daki tüm İngiliz kolonileri resmi İngiliz parasının kıtlığını çekmektedirler. Netice itibariyle; yerlilerden kopya edilen wampum8, tütün ve diğer doğal ürünler ile bunların dışında İspanyol ve Portekiz madeni paraları İngiliz parasının yerini almıştır. · 1716 : John Law fransa’nın ilk kamu bankasını kurar Kıymetli madenlerden tasarruf edilmesi amacıyla John Law, bir para basımı bankası olan Law & Co. veya Banque Generale adındaki bankayı kurar. · 1718 : Fransa Kral Naibi Law’ın bankasını yeniden organize eder Law’ın kurduğu banka Banque Royale olur ve yeni bir imtiyaz verilir: doğrudan Kral Naibi’nin kontrolu altında para basımı. · 1719 - 1720 : Mississipi Balonu Özellikle Lousiana’daki Fransız kolonilerinin zenginliklerini işlemek için Mississipi Company kuruldu. 1719’da bu şirkete Doğu Hint Adaları ve Çin ile ticaret monopolü verildi bu şirketin hisselerinde spekülatif patlamaya yol açtı. Bu patlama Banque Royal’in aşırı banknot basımı ile birleşince kıymetli metallerin Fransa’dan Londra’ya akmasına neden olan bir kanal oluşturdu. John Law’ın düşmanları, onun Maliye Bakanlığı görevinden uzaklaştırılması için Naib’i ikna ettiler. Bunun neticesinde banka para basımını durdurdu ve balon patladı. Bu çöküş Fransa’daki bankacılığın gelişmesini 100 yıl geriye götürdü. · 1719 - 1720 : South Sea Balonu Mississipi Balonu’nun bir benzeri bir spekülatif patlama, özellikle Orta ve Güney Amerika ile yapılan ticaretteki İspanyol monopolünü kırmak için kurulan South Sea Company’nin hisselerinde yaşanır. Şirket garantili kâr karşılığında ulusal borçları da üstlenir. Bunun ardından bu spekülatif avantaj çılgınlığından yararlanmak için sayısız şirket kurulur. Ancak balonun aniden patlaması ile şirket yasasında değişikliklere gidilir ve bu, hem İngiltere’de hem de Amerika’da bankacılığın gelişmesini etkiler. · 1722 : İrlanda’da kronikleşmiş düşük değerli madeni para eksikliğinin hafifletilmesindeki başarısız girişim İrlanda’daki bozuk para gereksinimi o seviyededir ki işverenler işçilerine ileride parayla değiştirilmek üzere arkası imzalı kartlar vermektedirler.1722 Ağustosunda Bristol’de William Wood tarafından bakır yarım penny ve farthing basımına gidilir ancak İrlanda’daki protestocular paranın kendi darphanelerinde basılmasını istedikleri için buna ara verilir. · 1722 : Royal Prussian Seehandlung adındaki ilk Alman devlet bankası kurulur · 1723 : Pennsylvania Land Bank ilk banknotlarını üretir · 1727 : Royal Bank of Scotland kurulur Banka “nakit kredi” sistemi uygular. Sadece çekilen miktar üzerinden faiz uygulanır. Bu sistem İskoçya ve İngiltere’deki diğer bankalar tarafından da kopya edilir ve overdraft’ın temelini oluşturur. · 1727 : Tütün paralar Virginia’da yasal olur Kamu depolarına emanet edilen tütünün kalitesini ve miktarının onaylandığını gösteren sertifikalar piyasalarda dolaşan ve para olarak kullanılan gerçek tütün yapraklarından daha güvenlidir ve bu kâğıtlar yasal para olurlar. · 1729 : Benjamin Franklin’in10 “Kâğıt Paranın Doğası ve Gerekliliği Üzerine Yalın İnceleme” adlı eseri yayınlanır Bu kitabın yayınlanmasından sonra Pennsylvania Land Bank’ın üçüncü seri para basımı kendisine verilir. · 1741 : İngiliz parlamentosu Boston Land Bank’ın yasal olmadığına karar verir · 1749-1751 : Pelham İngiliz ulusal borç yükünü azaltır Başbakan Henry Pelham piyasalardaki düşük faiz oranlarından yararlanır. 1749’da ulusal borç faiz ödemelerini %4’den %3.5’ğa, 1750’de %3’e düşürür. (Devam edecek) (kontrol edilmedi) Dipnotlar:
|
