   |
|
|
PARANIN
TARİHİ-5
Kronolojik
Cetvel (Geçen sayıdan devam)
Roy Davies & Glyn Davies, 1996
Kaynak:
A History of Money from Ancient Times to the Present Day
University of Wales Press, 1996 M.S. 1750-1830 ·
1750 civarı: İngiltere’de Sanayi Devrimi 18. yy ortalarında, Sanayi Devriminin başlarında Londra dışında, İngiltere ve Galler’de bir düzine cicarında bankacılık acentesi vardır. · 1759: General Wolfe(1), Quebec’i alır Bu sefer sırasında general para sıkıntısı içindedir. Benzer şekilde 1755’deki General Braddock’un yenilgisinde de bu para sıkıntısından doğan enflasyon suçlanmaktadır. · 1760: New Jersey’de wampum(2) fabrikası açılır Önceleri para, sonraları da süs eşyası olarak wampum talebi yüksektir. Bu deniz kabuklarını diziler haline getirebilmek için çelik deliciler kullanılarak ortalarından delikler açılmaktadır. Bu yoğun kullanım yüksek boyutlarda bir enflasyona neden olur. Üretimi yapan fabrika 100 yıl kadar üretime devam edecektir. · 1762: Barings Bank açılır 1995’de banka iflas ettiğinde İngiltere’nin en eski ticari bankasıydı. · 1764: İngiltere, Amerika’daki tüm kolonilerine kâğıt para basımını yasaklar Tek sınırlama askeri amaçlı olduğu zamanlardadır. · 1765: Frederic the Great(3) tarafından “Royal Giro and Loan Bank” kurulur Almanya’nın para basan ilk bankasıdır. Sonradan adı Bank of Prussia, daha da sonra Reichsbank olur. · 1766: Benjamin Franklin(4) İngiliz parlamentosunu Amerika’da kâğıt para kullanımı konusunda ikna edemez · 1768: Rusya’nın ilk iki kamu bankası kurulur Büyük Katerina (5) tarafından Türklere karşı girişilen savaşın finanse edilmesi için kurulur. · 1770: Londra Takas Bürosu kurulur Takas bürosu özel bankacılar tarafından kurulur. Joint-stock bankalar, taşra bankaları ve Bank of England uzun yıllar kurum bünyesine alınmazlar. · 1770: Rhode Island’ın kâğıt paraları hiper enflasyondan ötürü değersiz hale gelir Kuzey Amerika’daki İngiliz kolonilerinin çoğunda aşırı basım enflasyona neden olmaktadır. Rhode Island en kötü durumda olanıdır. · 1771: Almanya’da Silesia’da ilk Landschaften tesis edilmesi Bunlar, tarımın geliştirilmesi için kurulan devlet kooperatifleridir. 1770’li ve 17780’li yıllarda diğerleri kurulmuştur. · 1772: İskoçya ulusal çapta bir bankacılık ağına sahiptir Ülkenin büyük bir kısmına yayılmış olan 31 tane şube ve ajans ile bankalar hizmet vermektedir. Böylece İskoçya ulusal çapta şube bankacılığı tesis eden ilk ülke olur. · 1772: İskoçya bankacılığında kriz Sahiplerinin emlağa dayalı zenginliğinin desteği ile büyük miktarda para basan Ayr Bank 13 özel banka ile birlikte çöker. Bu olay eski İskoç bankacılığının oldukça tutucu uygulamalarının bir teyididir. · 1775: İngiltere’nin ilk yapı kooperatifi kurulur Birmingham’da bir han sahibi olan Richard Ketley, arkadaşları ve müşterilerinden bir grup kendi işleri için bina yapmak ve ev satın almak amacıyla bir kooperatif oluştururlar. · 1775-1783: Amerikan Devrimi ya da Bağımsızlık Savaşı Amerikan Kongresi ve bağımsız eyaletler, çok yüksek miktarlarda para basarak savaşı finanse ederler. Netice itibariyle de bu olay eyaletlere ait olan paraları değersizleştirerek hiper enflasyona neden olur, ancak devrim başarılıdır. · 1776: Adam Smith(6) kâğıt parayı savunur Adam Smith, Wealth of Nations adlı eserinde hem İskoçya’da hem de Amerikan kolonilerinde ticareti canlandırmada kâğıt paranın faydalarının altını çizer. · 1776-1793: Fransa’da para basan ikinci kamu bankası Caisse d’Escompte kurulur John Law’ın başarısız macerasından sonra Paris’te ilk defa tesis edilir. Başarılı bir 10 yıldan sonra aşırı miktarda para basımı elşiğinde hükümete çok fazla borç yüklemeye başlar ve tasfiyeye zorlanır. · 1778: Hamburg’da tasarruf bankası kurulur Bu, Avrupa’daki ilklerdendir ve 18 yy sonları itibariyle aynı türden bir avuç bankanın doğmasına sebep olur. · 1780-1810 civarı: İngiltere ve Galler’de taşra bankacılığı hızla yayılır 1810 yılı itibariyle lisanslı ve lisanssız bankaların sayısı 800’ün üzerindedir. Kurucularının belirli endüstriler ve ticaretlerle sıkı bağları vardır, ve bankalar küçük işyerlerinin, madenlerin, vb. işletme sermayelerini karşılamaktadır. Bu bankalar olmasaydı Sanayi Devrimi daha emekleme dönemindeyken boğulurdu. · 1780: Bank of Pennsylvania kurulur İngiltere’den ayrılıp bağımsızlığın ilan edilişinden sonraki ilk Amerikan bankasıdır. · 1782: Bank of North America işlemlere başlar Geniş ölçüde bankacılık işlemlerini yerine getirir ve büyük bir ticari başarı elde eder. · 1783: İngiliz Hazinesinin Tally(7)’lerini tedavülden kaldıran yasa çıkar · 1784: Bank of New York ve Bank of Massachusetts açılır · 1785: Bank of America’nın patenti iptal edilir Banka, daha sonra Delaware eyaleti hükümetinden başka bir patent elde eder. · 1786: Birleşik Devletler Kongresi Darphane Yasasını geçirir Para azlığını gidermek amaçtır, ancak sadece bir kaç ton bakır işlenerek madeni para üretilir. · 1787-1817: Özel-üretim ‘token’ İngiltere’de yaygınlaşır 18 yy sonlarında İngiltere’de çok şiddetli bir biçimde bakır ve gümüş para kıtlığı vardır. Bir çok işyeri ücretleri ödeme konusunda sıkıntıya düşmektedir. Yabancı para ve resmi olmayan token’lar kullanılarak soruna çözüm bulunmaktadır. Token üretimi piyasada mevcut yasal madeni para miktarını aşar. · 1789: Fransız Devrimi · 1792-1815: Fransız Devrimi ve Napolyon Savaşları Savaşın yarattığı sıkıntılar Fransa ve İngiltere’nin finansal sistemlerinde bir çok değişikliklere yol açar. · 1793-1801: İngiltere müttefiklerine 15 milyon Sterlin’den fazla ödeme yapar Bunun amacı müttefiklerin İngiltere’yi Fransa’ya karşı desteklemeleri içindir. · 1800-1860: Cowrie(8)’nin Uganda’da beşyüz misli değer kaybetmesi Cowrie kabukları 188 yy sonları itibariyle Uganda’da ilk kullanıldığında, iki tanesi bir kadın köle almada yeterli oluyordu. Sonradan topluca cowrie ithal edilince enflasyona neden oldu ve 1860’lı yıllarda bir kadın köle için bin tane cowrie gerekiyordu. · 1800: Bank of France kurulur Fransa’nın bir ulusal bankaya sahip olması İngiltere, Hollanda ve İsveç’in ulusal bankalara sahip olmasından çok sonra, bir asırdan daha fazla bir süre sonra gerçekleşir. · 1802: Barings Bank, Bank of the United States’in 2,200 hissesini alır · 1803: Louisiana(9)’nın alınması ABD’nin büyüklüğünü iki katına çıkarır Napolyon para sıkıntısına düşünce ABD’ye Louisiana’yı 15 milyon dolara satmayı önerir. İngiliz bankaları Barings ve Hopes, Amerikan hükümetine borç vermeyi ve savaşa rağmen parayı Napolyon’a transfer etmeyi kabul ederler. · 1804: Bank of England standart ölçülerde İspanyol madeni paralarını tekrar üretir · 1806: Başkan Jefferson gümüş para üretimini askıya alır Çünkü bu paraların sirkülasyondan kalkma eğilimi baş göstermiştir. · 1806: Bank of Bengai kurulur Hindistanda finansal hizmetler yüzyıllardan beri kastlar tarafından yürütülmektedir. Bu kastlar tarafından krediler sağlanmakta, mevduat toplanmakta ve ticari pazarlıklar kambiyo senedi veya hundi aracılığıyla yapılmaktadır. Bank of Bengai, Hindistan’ın para gereksinimini karşılamak için İngiliz idaresi altında iken kurulan bankadır. · 1809-1831: Ohio eyaleti hükümeti para yerine geçen makbuzlar çıkarır Ohio eyaletindeki madeni para sıkıntısından dolayı bu makbuzlar (Warrant) 5, 10 ve 20 dolar değerinde basılırlar. · 1810: Kraliyet Darphanesi buharlı makinelerle donatılır Darphanenin tamamlanışından bir yıl önce yapımından sorumlu Matthew Boulton ölür. Boulton’un daha önce Rusya, İspanya, Danimarka, Meksika ve Hindistan’da buharlı darphane tecrübeleri vardır. · 1810: İngiltere’de tasarruf bankacılığı hareketi başlar İngiltere’de ve Kıta’da tasarruf bankacılığın daha erken örnekleri olmasına rağmen, Henry Duncan tarafından yoksullar için kurulan Rothwell Savings Bank geniş ölçüde hem İngiltere’de hem de Fransa ve Hollanda’da taklit edilir. ·
1810: Avam Kamarası Seçici Kurulu’nun
Altın Raporu Avam Kamarası Seçiciler Kurulu’nun külçe altın fiyatlarındaki artışa dair raporunda, Napolyon Savaşları sırasında başta Bank of England tarafından yüksek miktarlarda verilen kredilerin yol açtığı yüksek enflasyon fiyat artışının sebebi olarak gösterilmektedir. Rapor, Bank of England’ın paralarının iki yıl sonra savaş sona erse de ermese de ful konvertible olmasını tavsiye etmektedir. ·
1811: Bank of the United States’in patenti
yenilenmez Bankanın anayasal yetkilerini aştığına dair kamuoyunun İngiliz hissedarlara olan tepkisi, ve bankacılığın Federal Hükümet tarafından değil de eyaletler tarafından kontrol edilmesi gerektiği görüşüne inananların muhalefeti bankanın yok oluşunun sorumlularıdır. ·
1812-1814: ABD ve İngiltere arasındaki
savaş ABD’de enflasyon tırmanışa geçer. Bunun nedeni kısmen savaştır. Bank of United States diğer para basan bankalara bir sınırlama getiremediği için piyasada madeni para desteği çok az olan banknotlar vardır. Bu tecrübe yeni bir ulusal banka fikrini doğurmaktadır. ·
1816-1818: Prusya tüm iç gümrükleri kaldırır Diğer Alman eyaletleri farklı hızlarda bunu takip ederler. 1834’de tam teşekküllü bir gümrük birliği oluşturulur. ·
1816: İkinci Bank of United States kurulur Banka kâğıt paraların konvertibilitesinin yeniden düzenlenmesi ile işe başlar. Diğer bankaları da fazla para basmaktan alıkoyar. ·
1816: Danışma Meclisi altın standardı
tesisis edilmesini önerir Öneri kabul edilir ve İngiltere’nin ilk altın 1 pound’u ‘sovereign’ adıyla üretilir. ·
1817: Token Yasası İngiliz
Parlamentosu’ndan geçer 1812’de daha önce sunulan tasarı başarısızdır. 1817’de kabul edilen yasa bazı istisnalar getirir. Buna göre 1601’deki Fakirleri Koruma Kanunu gereğince üretilen token’ların kullanımına 1821’e kadar izin verilir. ·
1818-1819: Bazı eyaletler ikinci Bank of
the United States’in şubelerine vergi koyar Banka bu vergileri ödemeyi reddeder ve Yüksek Mahkeme’de açtığı davayı kazanır. ·
1822: Belçika’da Société Général
kurulur ·
1824: Parlamento İngiliz para sisteminin
ondalık sisteme geçişini reddeder Bundan sonra 1853, 1857 ve 1918’de yapılan öneriler de reddedilir. 1963’de Halsbury Report kabul edilir ve 1971’de yürürlüğe girer. ·
1824: Illinois eyaleti ikinci Bank of United
States’in tüm şubelerinin yasadışı olduğunu beyan eder Bu karar daha sonra ABD Yüksek Mahkemesi tarafından bozulur. ·
1824: Boston bankaları takas sistemini geliştirirler Suffolk Bank of Boston ve 6 yerel banka işbirliğine giderek bankalararası hesapların takas edilmesi için bir sistem geliştirirler. ·
1825-1826: İngiltere’de bankacılık
krizi Sözkonusu yıl içinde 60 banka kapanır. Finansal paniklemeden doğan likidite sıkıntısını hafifletmek için Bank of England 1 pound değerinde kâğıt para basar ve Kraliyet Darphanesi sovereign üretimini hızlandırır. ·
1826: İngiltere ve Galler’de bankacılık
reformu Zayıf ve küçük taşra bankalarının bol miktarda küçük kâğıt para basması bankacılık krizine neden olarak gösterilir. Parlamento 5 poundun altında para basılmasını İngiltere ve Galler’de yasaklar. Protestolara neden olduğu için İskoçya’da yasaklayamaz. ·
1828: Andrew Jackson ABD başkanı olur Jackson “South Sea Balonu” krizininin (bkz. B. Ve P. Dergisi sayı 5) tarihini okuduğundan beri bankalardan hep şüphelenmiştir. -son- -kontrol edilmedi- Dipnotlar:
|
