   |
|
|
PARANIN
TARİHİ-6
Kronolojik Cetvel
(Geçen sayıdan devam)
Roy Davies & Glyn Davies, 1996
Kaynak:
A History of Money from Ancient Times to the Present Day
University of Wales Press,
1996 M.S. 1830 - 1870 ·
1832 : İngiltere’de
kâğıt para kalpazanlığı yapanlara verilen ölüm cezasının kaldırılması Kalpazanlığa verilecek en yüksek ceza özellikle Avustralya’ya olmak üzere sürgüne gönderilme şeklinde değişmiştir. ·
1832 : Başkan
Jackson ikinci Bank of the United States’in patentinin
yenilenmesini veto eder Andrew Jackson, aynı yıl başkanlık seçimlerinde İkinci Banka’nın destekçisi olan rakibi Henry Clay’i yener. Sonuç Banka’nın kesin sonunu getirir. ·
1833-1834 :
İngiltere’de Robert Owen’in (1) işçi sendikası “İşçi
Senetleri” basar Robert Owen ve yandaşlarınca kurulan Ulusal İşçi Borsası, “işçi senetleri” formunda ve değerleri bir, iki ve beş saat olan, parası ödenince rehinden geri alınabilir nitelikte kâğıt paralar basar. Bunların belirli mağazalarda uygulanması düşünülür ancak başarısız olunur. · 1833 : Bank of England tarafından çıkarılan paralar İngiltere ve Galler’de yasal para olur · 1833 : Başkan Jackson ABD hükümet mevduatını İkinci Banka’dan alır Bunun yerine bu mevduat gözde bankalar olarak bilinen seçilmiş Devlet Bankalarına yatırılır. · 1834 : Tally’lerin (2) yakılması sırasında Parlamento Binası yangından hasar görür Son maliye bakanı Chamberlain’in ölümünden sonra 1826’da gereğinden fazla olan tally’ler Avam Kamarası’nda depo edilirler. 1834’de ise hem yer kazanmak ve hem de yakıt tasarrufu amacıyla bu tally’ler yakılırlar. Ancak yangın yayılır ve Parlamento Binalarına da zarar verir. · 1834 : Alman Eyaletleri Gümrük Birliği Daha önceden bağımsız hareket eden 39 eyaletin paralarını, ağırlık ve uzunluk ölçülerini tektip yapmak için bir gümrük birliği kurulur. · 1834 : ABD Madeni Para Yasası Bu yasa ile, altına göre gümüş miktarı azalır ve darphaneye daha çok altın getirilmesi teşvik edilir. Bununla birlikte, sirkülasyonda kalan gümüşün çoğunun ortadan kalkmasını hızlandırır. · 1835 : East India Company’e (3) rupee basması için yetki verilir Bu zamana kadar Hindistan 25 çeşit yerli rupee kullandı, ancak East India Company’nin rupee basması için yetki almasından sonra bu hem içerde hem de dışarda kabul edilen bir standart oldu. Aynı zamanda gümüş rupee yasal statü kazanırken altın sikkeler bu imtiyazlarını kaybettiler. · 1836 : Başkan Jackson Madeni Para Genelgesi yayınlar Bu genelgenin yorumuna göre hazine arazisi alımlarında ödeme, yerel banknotlar yerine altın ya da gümüşle, veya bunların muadilleri ile yapılacaktır. Bu, ABD hükümet kasalarının madeni para ile şişirilmelerine yol açar. · 1836 : Alman tasarruf bankalarının sayısı 280’e ulaşır · 1837 : ABD eyaletleri kâğıt para basımı için yasal güç elde ederler · 1837 : Massachusetts’de ‘Serbest Bankacılık’ hareketi zafere ulaşır Serbest bankacılık hareketinin iddiası şudur: vatandaşların, hükümetin bahşettiği bir patente bağlı kalmanın ötesinde banka kurma hakları vardır. Massachusetts eyaleti bu prensipler bağlamında bir yasayı geçirir. · 1837 : ABD bankacılık krizi ABD bankacılığındaki kontrol edilemeyen ve düzensiz nitelikteki patlama yavaşlamıştır, sonra da bu bankaları kısmen ödemeleri askıya alma zorunda bırakan bir finansal krize dönüşür. Ekonomik çöküntüye yol açan bu durum 1843’e kadar sürer. · 1838 : Dresden mukavelesi thaler ve gulden arasındaki döviz kurunu tespit eder Prusya’nın thaler’i kuzey Almanya’da, gulden ise güneyde kullanılmaktadır. Sabit kur 4:7 olarak ayarlanır. · 1838 : Caisse Général du Commerce et de I’Industrie kurulur Bu banka Fransız ekonomisini ve ticaretini desteklemek amacıyla kurulur ancak on yıl ömrü olur. · 1840 : ABD bağımsız bir Hazine tesis eder Daha sonra, 1846’da yayınlanan bir yasa ile yetkileri sağlam bir şekilde tesis edilir. ABD Hazinesi, bir merkez bankası olmaksızın kendi bankacılık işlemlerini yürütmek zorundadır. · 1840 : Bank of Bombay kurulur İngiliz idaresi altındayken, Hindistan’ın dahili para arzındaki eksiklikleri gidermek için kurulan ikinci bankadır. · 1840-1844 : Bankacılık Okulu karşısında Para Okulu İngiltere’de yüzlerce bankanın koordinesiz bir üretimle banknot basması üzerine paranın değerini kontrol etmek güçleşir. Bank of England’ın ürettiği banknotlar ile altının gerçek para olduğuna inanan Para Okulu ile banknotların bir çok para türünden biri olduğuna inanan Bankacılık Okulu arasında tartışma çıkar. · 1841 : İkinci Bank of the United States çöker Bu sefer özel bir bankadır ve artık ulusal bir kurum değildir. 1837 krizinde zor duruma düştüğünde halen dünyanın en büyük bankasıdır, ancak sonuçta 1841’de çöküşü yaşayacaktır. · 1842 : Hindistan’da Oriental Bank kurulur İç ticaret ve dış kambiyo finansmanı için kurulmuş bir kambiyo bankasıdır. · 1843 :Hindistan’da Chartered Bank kurulur İç ticaret ve döviz finansmanı için kurulmuş başka bir kambiyo bankasıdır. · 1843 :Hindistan’da Bank of Madras kurulur İngiliz idaresi altındayken, Hindistan’ın dahili para arzındaki eksiklikleri gidermek için kurulan üçüncü bankadır. · 1844 : İngiltere’de Banka Patent yasası parlamentodan geçer · 1846 : Royal Giro and Loan Bank, Bank of Prussia olur · 1846 : Almanya’nın ilk kırsal kredi kooperatifi kurulur Hareketi başlatan kişi Friedrich Wilhelm Raiffeisen’dir. · 1846 : Fransa’daki en düşük yasal banknot bir çok amaç için hala çok yüksektir 1846’ya kadar en küçük yasal değer 250 Frank’tır. Ortalama bir işçinin bir haftalık ücretinden daha yüksektir. Takip eden yıllarda kademeli olarak azalır. · 1847-1848 :Fransa’da bir çok yerel banka başarısızlığa uğrar · 1847 : Woolwich, İngiltere’nin ilk sürekli yapı kooperatifidir tescil edilir Bundan önceki yapı kooperatifleri, üyeleri ev sahibi olunca kapanan geçici kurumlardır. Woolwhich ise ilk devamlı yapı kooperatifidir ve ondan sonra devamlı kooperatifler çabucak norm hale gelir. · 1848 : Bank of France’a banknot basımında ulusal monopol verilir Sayısız lokal banka bu konuda başarısız olunca bu monopol verilir. Aynı zamanda Bank of France, ülkenin faklı yerlerinde geniş bir şube ağı geliştirmeye de başlar. · 1848 : Shaaffenhausen, Almanya’nın ilk ortak yatırım bankası olarak yeniden oluşturulur Cologne’da bankacılık yapan Schaaffenhausen zor durumdadır ve bankanın endüstriyel müşterilerini olası bir başarısızlık durumunda korumayı düşünen Prusya eyaletinin yardımı ile bir ortak yatırım olarak yeniden oluşturulur. · 1848 : California’da altına hücum California’da altın bulunması, bunu takip eden on yılda darphanelerin altın metal para üretiminde muazzam bir artışa yol açar. Bunun sonucunda, pratikte ABD iki metalli para üretiminden uzaklaşıp bir altın standardına doğru gider. · 1850-1914 : İngiltere’den büyük miktarlarda sermaye göçü Büyük miktarlarda İngiliz sermayesi, özellikle 1890’dan sonra; ABD’de, Britanya İmparatorluğunun bir kısmında ve Arjantin’de olmak üzere dış yatırıma gider. Toplam miktar milyarlarca pounda ulaşır. İngiltere’nin sonraki ekonomik sıkıntıları belki de kısmen bu dönemdeki ihmalinden dolayıdır. · 1850 : Almanya’daki tasarruf bankalarının sayısı 1.200’e ulaşır · 1850 : Almanya’ nın ilk endüstriyel kredi kooperatifi kurulur Herman Schultz-Delitzch harekete ilham verir. · 1850 : National Bank of Belgium kurulur Daha sonra 1882’de bu banka Bank of Japan’a model vazifesi görür. · 1851 : Avustralya’da altın bulunur Bundan üç yıl önce California’da da altın bulunması ile birlikte para üretiminde kullanılan altın mevcudu muazzam bir artış gösterir. · 1852-1872 : Yeni Fransız bankaları ekonomik gelişmeye destek olurlar 1852’de kurulan Crédit Mobilier, endüstri ve altyapı için fon temin etmek amacıyla özellikle kurulan ilk etkin Fransız bankasıdır. Sonraki yirmi yıl içinde bunu birçok banka takip eder. 1867’de Crédit Mobilier’in başarısızlığa uğramasına rağmen, bu bankalar topladıkları tasarrufları ulaşım, haberleşme, tarım ve endüstri gibi alanlarda önemli yatırımlara kanalize ederler. · 1853 : ABD’de Kalpazanlığı Önleme Birliği kurulur 1850’li yıllarda, bazıları gerçek, bazıları sahte olmak üzere binlerce tip farklı banknot sirkülasyondadır. Bu durum bankerler ve tüccarlar için hatırı sayılır bir sıkıntı yaratmaktadır. · 1853 : ABD’de İkincil Madeni Para Yasası Yarım dolarların, çeyreklerin ve on-sent’lerin gümüş oranları gümüş ve maden tüccarlarına satılacak değerde olmaması için %7 azaltılır. Bundan sonra yeni metal paralar sirkülasyonda kalır. · 1856 : Mercantile Bank, Singapur ve Malaya’da banknot basan ilk banka olur Londra patentli olan bu banka Hindistan olan merkezinden Malaya ve Sigapur’a doğru genişler. · 1857 : Münzverein, Alman madeni para birliği Farklı Alman eyaletleri farklı madeni paralar kullanmaktadırlar; kuzeyde thaler, güneyde gulden. Farklı para sistemlerinin kabulünde Münzverein (madeni para birliği) ilk adımdır. · 1857 : ABD tüm yabancı madeni paraların yasal statüsünü kaldırır · 1857 : ABD’de dünya çapında bir bankacılık krizi başlar 1 Ekim 1857’de 415 banka ödemeleri askıya almak zorunda kalır. Başta İngiltere olmak üzere Avrupa’dan gelen yatırımların etkisi Atlantik’in öbür yakasından hissedilir. 1850’li yılların başlarında Almanya’da kurulan yeni endüstriyel bankaların çoğu zor durumdadır. Ancak krizden kurtulma çabuk olacaktır. · 1860-1921 : ABD’de bankaların sayısı 19 misli artar Bu dönem içinde diğer gelişmiş ülkeler içinde banka sayısı azalırken, 1921’de ABD’deki banka sayısı yaklaşık 30,000 civarındadır. · 1860 : Crédit Agricole kurulur Bankanın ilk işlevi Fransız tarımına kredi sağlamaktır. Daha sonra dünyanın en büyük bankalarından biri olur. 1980’lerin başında en büyüktür, 1991’de ise altıncıdır. · 1860 : Rusya Devlet Bankası kurulur · 1861-1865 : ABD iç savaşı Konfederasyon, iç savaşı para basarak finanse eder. Konfederasyonun bastığı bu banknotların dışında Birleşik Devletler, demiryolları, sigorta şirketleri ve bazı başka şirketler de banknot basarlar. Oluşan yüksek enflasyon Konfederasyonun banknotlarını değersiz hale getirir. Kuzeydeki enflasyon biraz daha ılımlıdır, çünkü Birlik hükümeti vergilendirme ve borçlanma yoluyla önemli miktarda para toplamaktadır. · 1861 : ABD Kongresi banknotların madeni paraya konvertibilitesini askıya alır Savaşın bir neticesi olarak hükümetin amaçları doğrultusunda altın ve gümüş kullanımına öncelik verilir. · 1861 : İngiltere’de Post Office Savings Bank kurulur Postanelerin geniş bir coğrafyaya yayılmış olmaları ve uzun çalışma saatlerinin olması onları tasarruf bankacılığı için elverişli duruma getirmektedir. · 1862 : ABD’de Resmi Para Yasası çıkar ve Greenback’ler (4) kullanımdadır ABD Hazinesi banknot basımına başlar, ancak bunlar altın ya da gümüşe konvertibl değildirler. Gümrük vergileri ve devlet tahvili faizleri ödemelerinin dışında tüm amaçlar için yasal paradır. · 1864 : ABD Ulusal Bankacılık Yasası Bu yasa, daha önceki yılın Para Yasası’nın hükümlerini düzeltir ve genişletir. Gerekli en az sermayeyi koymak şartıyla 4-5 kişiden oluşan herhangi bir gurubun banka kurmasına izin verilir. Bu bankalar, yetkileri eyaletlerden değil de Federal hükümet tarafından verildiği için ulusal bankalar olarak anılmaktadır. Banknot basma imtiyazını ele geçirebilmek için devlet tahvili almak ve bunları teminat olarak paranın Comptroller of the Currency’e (5) yatırmak zorundadırlar. · 1865-1926 : Latin Monetary Union Latin Para Birliği bünyesinde Fransa, İtalya, Belçika ve İsviçre bulunmaktadır, buna sonradan Yunanistan da katılır. Her ülkenin altın ve gümüş madeni paraları Birlik içinde yasal para olarak kabul edilir. Birlik, resmi bitiş tarihinden daha önce 1920’li yıllarda ortadan kalkar. · 1865 : Fransa’da çeklere dair kanun basitleştirilir Fransız işyerleri banknotları banka teminatları ve çeklerine tercih etmektedirler. Yasa, daha geniş bir çek kullanımını cesaretlendirmek için basitleştirilir. · 1865 : Hong Kong and Shanghai Bank kurulur Kurulduğundan bu yana Hong Kong’un en büyük emisyon bankası olmuştur. 1980’li yıllarda, kolonideki banknot sirkülasyonunun %80’i halâ bu bankanın elindedir (kalan %20’yi Chartered Bank temin etmektedir), ve 1990’da Hong Kong Banking Group dünyada 13ncü durumdadır. · 1865 : ABD’de greenback’ler toplanır İç Savaş’ın sonunda greenback’ler nominal değerlerinin yarısı kadar altın kıymetindedirler. Bir yasa (Contraction Act) ile bu paralar sirkülasyondan geri çekilir. · 1867 : Paris’te Uluslar Arası Para Konferansı 10 ve 5 frank değerindeki altın ve gümüş Fransız madeni paralarını esas alan ortak para kullanım alanını genişletmek için bir girişimde bulunulur. İki metalli standardı uygulamakta olan ABD, temsilciler gönderir. · 1867 : Singapur; Hong Kong, Meksika, Bolivya ve Peru’nun yasal paralarından dolar kazanır İngiliz kolonilerinden Malaya ve Singapur’da resmi para Hindistan rupee’sidir, ancak halkın geneli hesaplarını tutmada, vergi dahil ödemelerinde hep dolar ve cent kullanmaktadır. 1867’de yabancı madeni paralara yasal statü verilirken halkın tercihleri takdir edilir. · 1868 : ABD greenback’lerin geri toplanmasını durdurur Geri çekme işlemi ekonomide daha kötüye giden bir depresyona neden olur. Bunu takip eden yıllarda greenback sirkülasyonunda bazen artışa bile gidilir. · 1868 : Japonya’da Meiji (6) restorasyonu Japonya’nın tecrit politikası sona ermiştir. Sonuç olarak Meiji öncesi, Zaibatsu ailesi gruplarının kurduğu bankacılık organizasyonlarının çoğu liberalize olmuş ticaretin gereklerini tam olarak karşılayamamaktadır. Dipnotlar: (1) Robert Owen (1771-1858): İngiliz hayırsever ve sosyalist. “Birlik ve İşbirliği” köylerini kurdu. Ulusal İnşaat Ustaları Sendikasının gelişmesinde ve Büyük Ulusal Birleşik İşçi Sendikası’nın kurulmasında katkıları oldu. İşçi sınıfını ve sosyalizmi konu alan kitaplar da yazmıştır. (2) Tally : Esnafın uzunlamasına ikiye bölüp üzerine çentik atarak hesap tuttukları ağaç dalı. (3) East India Company: Hindistan, Hindiçini ve Doğu Hint Adaları ile ticaret yapmak üzere 1600’de Londra’da kurulan şirket. (4) Greenback: ABD’de eskiden kullanılmış olan arkası yeşil renkteki kâğıt para. (5) Comptroller of the Currency: ABD Hazinesinin parayı kontrol etmek sorumlu olan ajansı. (6) Japon Meiji Restorasyonu (1868-1912): Japonya’nın batı tipi modern bir ülke haline gelmesine neden olan siyasal, ekonomik ve toplumsal değişimin gerçekleştirildiği dönem. DEVAM EDECEK
|
