   |
|
|
PARANIN
TARİHİ-8
Kronolojik
Cetvel (Geçen sayıdan devam)
Roy Davies & Glyn Davies, 1996
Kaynak:
A History of Money from Ancient Times to the Present Day
University of Wales Press, 1996 M.S. 1900-1930 1900 : Industrial Bank of Japan
kurulur Banka’nın amacı madencilik ve metalürji endüstrisine uzun vadeli borç sağlamaktır. 1901 : Japon bankalarını sayısı
1,867’ye ulaşır Birleşmeler ve katılımlar sonucunda sonradan bu sayı azalır. 1903 : Fransız madeni ve kâğıt
paraları halâ banka mevduatından daha itibarlıdır Banknot sirkülasyonu Bank of England sürümünden 8 misli daha fazladır ve Bank of France’ ın altın rezervi de banknot sürümünden fazladır. 1904 : Singapur’da yabancı madeni
paralar yasal para statülerini kaybederler Meksika ve diğer yabancı dolarların yasal para statülerini kaybetmesi nakit işlemlerini kolaylaştırır. 1906 : İsviçre ve Japonya posta cirosu
sistemleri tesis ederler Avusturya’nın 1883’de ilk olarak uyguladığı posta cirosu sisteminin takipçileri olan ilk ülkeler olurlar. 1907 : New York’ta uluslar arası
bankacılık krizi başlar Daha önceleri yaşanan ve zayıf kırsal bankalarda başlamaya meyilli olan panik, bu sefer New York’un tröstlerinde başlamıştır. Çığ etkisi yaratacak krize engel olabilecek bir takas sistemi üyesi değildirler. Yüzlerce amerikan bankası çöker. Bunun aksine, İngiltere bu fırtınayı kolayca atlatır ve bunun neticesinde ABD’de merkez bankası sistemi gündeme gelir. 1908 : ABD Aldrich-Vreeland Yasası Bu yasa, bir önceki yıl yaşanan paniğe tepki olarak, en az on ulusal bankadan oluşan ve geçici olarak para basacak Ulusal Para Birlikleri kurulmasına izin verir. Yasa, aynı zamanda Ulusal Para Komisyonu’nu da kurar. 1909-1911 : Lloyd George,
Britanya’nın refah devleti olacağını iddia eder Lloyd George, Maliye Bakanı olarak devrimsel nitelikte bir dizi bütçe hazırlar. İleri düzeyde, etkin ve sağlam bir vergi düzeni getirilir. Tam da I. Dünya Savaşı’nın finanse edileceği zamandır. Savaş refahı yutar. 1910 civarı : Rusya İmparatorluğu’nda
atlar, Kırgızlar tarafından halâ
para yerine kullanılmaktadır Orta Asya’daki Kırgızlar atları asıl para ünitesi olarak kullanmaktadırlar. İkincil para ünitesi koyunlardır ve kuzu postları ise bozuk para işlevi görmektedir. 1911 : ABD posta tasarruf sistemi
kurulur Ticari bankaların bu sisteme cephe alması sistemin gelişmesini önler. 1912 : West African Currency Board
(WACB) kurulur WACB (Batı Afrika Para Kurulu), İngiliz kolonileri için para basmakla görevlendirilir. Bu koloniler; Nijerya, Gold Coast (Gana), Gambiya, Togoland ve İngiliz Kamerunu’dur. Paraların asıl formu gümüştür. Altın paralar ziynet eşyası olarak kullanılmak üzere hızla sirkülasyondan kalkarken, tüccarlar ve devlet daireleri banknotları kullanmaktadır. 1912 : Çin geleneksel madeni parası
olan cash (1) kullanımına son verir. Çin, birkaç bin yıldan beri kullanılmakta olan bu madeni paraların kullanımına son vermiştir. 1913 : Hindistan’ın parasal ve
finansal yapısına dair Chamberlain Raporu Rapor’da, J.M. Keynes’e (2) ait olan ve Hindistan’da altının dahili sirkülasyonda olmasının gerekmediğini savunan bir memorandum vardır. Yine Keynes’e göre Hindistan’ın güçlü geleneklerinden olan kıymetli metallerin gömülmesi alışkanlığı, sadece bu ülke için değil Avrupa için de para darlığı tehlikesi ortaya çıkarmaktadır. 1913 : ABD’de para tröstlerinin gücüne
dair Pujo Komitesi Raporu Bir önceki yılda kurulan Komite, para ve kredi gücünün birkaç elde yoğunlaştığını rapor eder. Bu durum, devletin ABD bankacılık sistemine karışmama politikasının (laissez-faire) sonuna gelindiğinin sinyallerini vermektedir. 1913 : US Federal Reserve Sysyem
kurulur US Federal Reserve System, kısa adıyla FED, ABD’nin merkez bankasıdır. Daha önce kurulan First ve Second Bank’ın aksine bu sefer tek bir merkez bankası yoktur. Ülke 12 Federal Reserve bölgesine ayrılır ve her bölgenin kendi merkez bankası tesis edilir. Ulusal bankaların hepsi üye olmak zorunda iken, eyalet bankalarının şarta bağlı katılma izinleri vardır. Bankalara aynı zamanda dış şube açma izni de verilmiştir. 1913 : Almanya’nın tasarruf bankalarının
sayısı 3,133’e ulaşır 1913 : Almanya’nın endüstriyel kredi
kooperatiflerinin sayısı 1,500’e ulaşır 1914 : Almanya’nın kırsal kredi
kooperatiflerinin sayısı 17,000’e ulaşır 1914 : Alman Reichsbank’ın ana
şube sayısı 100 olur Bu ana şubelere ilave olarak 4,000 alt şube vardır. Banka’nın bölgesel temsilciliği İngiltere’deki Bank of England’dan çok daha kuvvetlidir. 1914-1918 : Birinci Dünya Savaşı Vergilerden kazanılan yüksek gelire rağmen İngiltere’nin ulusal borçları tam on katına çıkmıştır. Savaş zamanında çok büyük miktarlarda borçlar alan hükümet, düşük faizli para temini konusunda pazarlık gücünü kaybeder. Fransa’nın ulusal borçları 28 milyar franktan 151 milyar franka yükselmiş ve banknot basımı altı misli artmıştır. Almanya, özellikle de kısa vadeli olmak üzere borçlanmaya bel bağlamakta ve İngiltere’dekinden daha az vergilendirmeye gitmektedir. Netice itibariyle bu politika daha enflasyonist olmaktadır. Savaş, Japon endüstrisine uyarıcı etki yapmış ve 1918 yılı itibariyle ülke borç alıcı durumdan kredi verici duruma gelmiştir. 1914 : Yeni İngiliz banknotları basılır
ve altın sirkülasyondan çekilir Yeni 1 pound’luk ve 10 şilin’lik banknotlar Bank of England tarafından değil de Hazine tarafından basılır. Posta havaleleri, İskoçya ve İrlanda banknotları da yasal para statüsündedir. Yeni banknotlar başarılı olunca, bankalar altını yavaş yavaş piyasadan çekerler. Böylece altın standardına sessizce son verilmiş olur. 1917 : ABD, Birinci Dünya Savaşı’na
katılır Bunun sonucu olarak, 1916 itibariyle 1 milyar dolar olan ulusal borçlar 1920’de 25 milyar dolara ulaşır. 1918 : Fransız Cirosu kurulur Ciro sistemi kurulduğunda Fransa çek ödemelerini çok az kullanmaktadır. Bu para transferi sistemi hızla büyüyünce, 50 yıl önce kurulan İngiliz Ciro’sunun da önüne geçerek dünyada en büyük durumuna geçer. 1919 : US Edge Act Federal Reserve yasasına yeni düzeltmeler getiren bu yasa ile uluslar arası bankacılığa izin verilir. 1920 : Keynes, Economic
Consequences of the Peace adlı eserini yayınlar Barışın Ekonomik Sonuçları adlı bu eserinde Keynes, Almanya’nın savaş tazminatının karşısındadır ve Müttefiklerin savaş borçlarının karşılıklı olarak iptalinden yanadır. 1920 : Japon ekonomisi kronik bir
depresyona girer Birinci Dünya Savaşın’nın yaratmış olduğu patlama yavaş yavaş son bulur ve ekonomik çöküntü başlar. 1921 : İngiltere’de ticari bankaların
banknot basmalarına son verilir İngiltere ve Galler’in banknot basan son kırsal bankası olan Fox, Fowler & Co., artık Lloyd’s (3) tarafından satın alınmıştır. Bu sırada İskoç bankaları kendi banknotlarını basmaya devam ederler. 1921 : Hindistan’da Imperial Bank
kurulur Başkanlığa ait üç bankanın birleşmesi ile yapılandırılır. Merkez bankası fonksiyonlarını yürütür. 1913’deki Chamberlain Raporu’na ilişkin tavsiyeler kısmen veya gecikmiş olarak yürürlüğe konulurlar. 1922-1923 : Almanya hiper enflasyon yaşamaktadır Ekonomi o kadar kötü hale gelmiştir ki, çalışanlar paralarını değeri kaybolmadan harcayabilsinler diye iki günde bir kendilerine ödeme yapılmaktadır. Diğer ülkeler savaş tazminatı yükünün hafifletilmesine razıdırlar. Yeni ve geçici bir parasal sistem olan Rentenmark, istikrarı geri getirir. 1923 : Tokyo depremi 1 Eylül 1923’deki Tokyo depremi 140,000 kişinin ölümüne neden olurken, Tokyo’nun büyük bir kısmını ve Yokohama limanını harabeye çevirir. Bank of Japan (Japon Merkez Bankası), yeniden yapılanmanın finansmanı için ülkenin önde gelen bankalarını koordine eder. 1924 : Almanya, Reichsmark
uygulaması ile altın standardına geri döner Rentenmark’ın yerini alan Reichsmark, savaş öncesinde kullanılan altın marklar ile aynı değere sahiptir. 1924 : US Federal Reserve System,
sakin bir para politikası uygular Bu karar, iş aktivitesindeki düşüşle mücadele etmek ve uluslar arası sermaye akışını hızlandırmak için alınır. Bunu takip eden yılda İngiltere, yeterli miktarda altın ithal ederek altın standardına geri döner. 1925-1926 : Florida’da arsa patlaması Florida’daki arsa spekülasyonu çok yüksek boyutlardadır. 1926’daki yıkıcı kasırga felaketleri buna son verir ve spekülatörler menkul kıymetler piyasasına yönelirler. 1925 : İngiltere, altın standardına
geri döner Keynes, sterlinin gücünü koruyamayacak bir şekilde yüksek bir değere sabitlendiğini savunur. 1926 : İngiltere’de genel grev Denizler aşırı rekabeti sağlamak için uygulanan, fiyatları ve ücretleri düşürme politikaları ve yüksek değerli pound bir genel greve neden olur. 1927 : New York Federal Reserve Bank
reeskont oranlarını düşürür İngiltere’nin altın standardında kalabilmesi için oran %4’den %3½’ ye düşürülür. Bununla birlikte kredi temini kolaylaştırılır, borsada spekülatif patlama olur. 1927 : Kanada’nın potlatch (4)
üzerindeki yasakları daha güçlü hale getirilir Potlatch yasağı getiren 1876 yasası etkisiz olmuştur. Bu yüzden en düşük ve en yüksek hapis cezalarını öngören yeni bir yasa parlamentodan geçer. 1927 : Bank of Taiwan’da devam
eden kriz yüzünden Japon finansal krizi başlar Taiwan, 1895’den beri bir Japon kolonisidir ve kriz bu yüzden Japonya’ya da yayılır. 37 Japon bankası, en azından geçici bir süre için kapanırlar. 1927 : Japon Bankacılık Yasası Meydana gelen finansal krize karşılık olarak Bankacılık Yasası yürürlüğe girer. Yeni yasa bir bankanın tarifini netleştirmekte ve bankaları, bankacılık dışındaki işlerden men etmektedir. 1928 : Fransa altın standardına geri döner 1928-1929 : ABD’de borsa patlar Merkez bankası (The Fed), patlamanın kontrolden çıkmasını durdurmada etkin bir rol üstlenmez. 1929 : Borsada Büyük Çökme 24 Ekim’de New York Borsası çöker. Merkez bankasının sakin para politikası borsadaki patlama yangınını körüklemiştir. 1929-1930 : Büyük Depresyon ABD’de geniş banka fiyaskoları ve ayakta kalabilen bankaların borç vermeyi frenlemeleri yüzünden bütün iş kollarında iflaslar yaşanır. Ulusal üretimdeki düşüş yarıdan fazladır. 1930 : Uluslararası Denkleştirme
Bankası (5) kurulur Başlangıçta Banka’nın görevi tazminatlara yardımcı olmak ve yeniden yapılanma için büyük finansal transferler yapmaktır. Daha sonraları merkez bankaları arası bir forum niteliği ile anahtar roller üstlenir. 1931 : Hindistan’da Merkez Bankası
Soruşturma Komitesi Raporu Merkez bankasının bazı fonksiyonlarını yerine getirmekte olan, ve 1861’den beri de bir devlet monopolü olan Imperial Bank’ın banknot basmasına izin verilmemektedir. Komite bu durumu uygun bir merkez bankasının kurulmasının gereği olarak algılar. 1931 : Finans ve Endüstri Üzerine
Macmillan Raporu Raporu hazırlayan komite, bankaların İngiliz ekonomisi için gereğini yapıp yapmadıkları konusundaki tartışmada bankalardan yanadır ve, diğer ülkeleri altın standardına bağlı olmadıkları için eleştirmektedir. Bununla birlikte küçük ve orta ölçekli firmaların uzun vadeli finansman eksikliklerine de değinmektedir. 1931 : Avusturya’da Creditanstalt
Bank iflası Almanya’da bir çok bankanın iflası birbirini takip etmesi, bunun sonucunda büyük miktarlarda uluslar arası para hareketi İngiltere’nin altın standardını terk etme kararı almasına neden olur. 1931 : Därmstadter ve National
Bank çökerler Krizin bir sonucu olarak Alman bankaları borç vermeyi kısarlar. Bu ise işsizlikte hızlı bir artışa neden olur. 1931 : ABD ve Fransa dünya altın
stoklarının %75’ini ellerinde tutmaktadırlar 1931 : İngiltere altın standardından
vazgeçer Bu, klasikten Keynes ekonomisine geçişin başlangıcına işaret eder. Kanada dışındaki İngiliz Uluslar Topluluğu, İrlanda, İskandinavya, Irak, Portekiz, Tayland, ve bazı Güney Amerika ülkeleri bunu takip ederler. 1931 : Japonya altın standardını terk
eder Japonya’nın Mançurya sınırında Çin’e karşı giriştiği askeri harekât yabancı kreditörleri korkutur ve altını çekmelerine yol açar. Aralık’ta altın standardı terk edilir. 1932-1941 : Japonya güçlü bir
ekonomik büyüme yaşamaktadır Reflasyon ve rekabetçi devalüasyon, üretim ve ihracata uyarıcı etki yapar ve bunun sonucunda Japonya 1930 global ekonomik çöküntüden kendini sıyırır. Kaynaklar silahlanmaya ayrılmaktadır. Dipnotlar: (1) Cash : Çin ve Doğu Hint Adaları’nda kullanılan madeni para. (2) John Maynard Keynes (1883-1946): Maliye Bakanlığı danışmanlığını da yapan İngiliz iktisatçı (3) Lloyd’s : 1688’de Edward Lloyd tarafından kurulan dünyanın en eski sigorta şirketi. İlk önceleri sadece denizcilik alanında faaliyet gösterdikten sonra, 19 yy sonlarına doğru diğer alanlarda da sigortacılık yapmaya başlamıştır. (4) Potlatch: Ayin yapılan bir ortamda, Kuzey Pasifik Kızılderililerinin hediye değişimi yapmaları. (5) (BIS = Bank for International Settlements) : Hague Anlaşması ile İsviçre’de kurulur.Uluslararası mali ödemelerin denkleştirilmesinde gözetim görevi görür, merkez bankaları arasında kısa vadeli kredi açar. Banka’nın sermayesinin büyük bir bölümüne merkez bankaları sahiptir.
|
